જાસુસ

૧. અડવાપુરની પોલીસ ચોકી

-જયંતીભાઈ પટેલ

કોઈ પણ નાનકડા ગામની કલ્પના કરીએ તો તરત મનમાં એક રૂપાળા ગામની યાદ આવી જાય. ગામને પાદર નાનકડી રૂપાળી નદી વહી જતી હોય. નદીનાં કોતરોમાં કાયમ લીલી હરિયાળી લહેરાતી હોય અને એ હરિયાળીમાં ગામનાં ઢોરાં ચરતાં હોય. ગામનાં છોકરાં એ હરિયાળીમાં ઊગેલાં ઝાડ પર ચડી કેરી આંબલી કે કોઠાંની ઉજાણી કરતાં હોય ગામની પનીહારીઓ માથે હેલ લઈને રૂમઝૂમ કરતી નદીએ પાણી ભરવા કે કપડાં-વાસણ કરવા આવતી હોય. પોતાની ગાગરોને નદીની રોતથી ચમકાવીને માથે પાણીની ગાગરો લઈને હારબંધ ગામમાં પાછી જતી હોય.

ચોમાસામાં નદી બંય કાંઠે વહેતી હોય ત્યારે એમાં તણાઈને આવેલાં પશુધન અને ઘરવખરી જોવા ને જરૂર જણાય તો મદદ કરવા ગામના લોકો જાણે ખડી ચોકીદારી કરતા હોય તેમ નદીને બેય કાંઠે રાત દિવસ જાગતી મજર રાખતા હોય. કદીક નદીનાં પાણીથી ગામને ખતરો થાય એવાં લક્ષણ વરતાય તો ગામના મુખી ને ગામલોકો ભેગા મળીને વાજતે ગાજતે નદીને વધાવવા ને ખેમૈયા કરવા નદીની પૂજા કરવા જતા હોય.

ગામનાં બધાં લોકો હળીમળીને રહેતાં હોય. કોઈને બીજા સાથે ક્યારેક મનદુખ થાય તો ગામનું પંચ ભેગું મળીને તેનું સમાધાન કરાવતું હોય ને પંચના શબ્દને ભગવાનની આગ્ના માનીને બધા તેને માથે ચડાવતા હોય. ગામ પર કોઈ આફત આવે તો બધા એક જુથ થઈને તેનો સામનો કરતા હોય. સારામાઠા સૌના પ્રસંગો બધા ભેગા મળીને ઉજવતા હોય.

એ તો બધી કવિયોની કલ્પના, એને કશાં બંધન ન હોય. આજના યુગમાં એવાં ગામ તો શોધ્યાંય ન જડે. પણ આવી કલ્પના જ્યાં જરાય બંધબેસતી ન આવે એવું એક ગામ છે અડવાપુર. એને પાદર ક્યારેક એક નદીય વહેતી હશે પણ અત્યારે તો આજુબાજુનાં ખારકૂંડીઓનાં પાણીથી ગંધાતો અને વરસના છ મહિના સૂકોભઠ થઈ જતો વેંકળો જ રહ્યો છે. એ નદીનું નામ ક્યારે સુખી હશે પણ અત્યારે તો એની આ હાલતને અનુરૂપ એવું નામ ગામલોકોએ એનું પાડી દીધું છે. લોકો એને સૂકી કહે છે. એને પાદર નથી રહી હરિયાળી કે નથી રહ્યાં પાલાં આમલી કે કોઠીનાં ઝાડ.

ગુજરાતની ઉત્તરમાં અમદાવાદથી લગભગ બસો-અઢીસો કીલોમીટર દૂર આવેલું આ અડવાપુર નગર હજુય પોતાની રાજાશાહીના ખ્વાબમાં જીવી રહ્યું હોય એમ લાગે છે. ગામની વસ્તી માંડ સાતેક હજારની હશે પણ ઉજ્જડ ગામમાં એરંડો પ્રધાન એ ન્યાયે આજુબાજુનાં નાનાંનાનાં પંદરેક ગામનું એ મુખ્ય બજાર બની રહેલું છે.

અહીં અમદાવાદના શુક્રવારી બજારમાંથી આવેલો જૂનો કે નુકશાની માલ નવાના લેબલ સાથે વેચાય છે. કદીક ચોરીનો કે હાથફેરીનો માલ પણ અહીંના બજારમાં ખડકાય છે ને વગર રોકટોકે વેચાઈ પણ જાય છે. આવા ધંધાને અહીંની પોલીસની પણ બીક નથી. ઘણી વખત પોલીસ જ રેડ પાડીને આવો માલ સરહદ પરથી જપ્ત કરે છે ને બીજે જ દિવસે અહીંના બજારમાં વેચવા માટે પોલીસ જ મોકલી આપે છે. પછી બજારને પોલીસની બીક હોય ખરી? એમનેય આગળ પેટ છે ને.

અહીં કાયદો ને વ્યવસ્થા જાળવવા માટે સરકારે આખા ગુજરાતમાંથી વીણીવીણીને બે અમલદાર અને દસ કોન્સ્ટેબલોની નિમણૂંક કરી છે. આ માણસો એક યા બીજા કારણે સારાં શહેરોમાં કામ લાગે તેવા ન જણાતાં તેમને જાણે આ કાળાપાણીની સજા કાપવા જ અહીં મોકલી આપવામાં આવ્યા હોય એવા છે ને આ માણસો કામ પણ એમની આ પૂરવાર થયેલી લાયકાત મુજબ જ કરતા રહે છે.

એમને કાયદાનું કોઈ બંધન નથી પણ જાણે કાયદાને એમનું બંધન છે. એ લોકો એમને મનફાવે તેવા કાયદા ઘડતા રહે છે ને અમલમાં મૂકતા રહે છે. ગામમાંથી કોઈ એમને પડકારવા આગળ આવવાની હિંમત કરે તેવું નથી. જે બેપાંચ જણા એમની સામે અવાજ ઉઠાવી શકે એવા છે એ લોકો તો પોલીસની સાથે ભળી ગયેલા છે. જેમ આવા લોકોને પોલીસની જરૂર પડે છે તેમ પોલીસનેય આવા લોકોની જરૂર પડતી હોઈ એમની આ અરસપરસની સમજૂતિ અમલમાં રહેલી છે.

પોલીસના આ કર્મી કે અકર્મીમાંનો મુખ્ય છે પોલીસ ઈન્સપેક્ટર ભૂખડી. નામ તો એનું ભુપતસિંહ ખડકસિંહ ડીમોર છે પણ એના કામ કરવાની પધ્ધતિને અનુરૂપ લાગે એવું નામ પ્રજાએ એને આપી દીધેલું છે જે એની બદલી-તડીપારીની સાથે જ અહીં આવ્યું છે. એને હજુ એ નથી સમજાયું કે પોતાનું આ હુલામણું કે વગોવણું નામ એના કરતાંય વધારે ઝડપથી અડવાપુર કેવી રીતે પહોંચી ગયું હશે!

પણ આ નામ પણ એની સરકારી વર્ધીના એક ભાગરૂપ હોય એવું હવે તો તેને લાગવા માંડ્યું છે. એનું આ નામ એની સાથે આવેલા કોઈ માણસે જ અહીં પ્રચલીત કર્યું હશે એવી એને હજુસ સુધી શંકા આવી નથી પણ આ નામ એના સાગરિતોએ જ અહીં જાણીતું કર્યું છે એ હકીકત છે. હા હજુ સુધી કોઈ પ્રજાજને એની સામે એ નામનો ઉચ્ચાર કરવાની હિંમત કરી નથી એટલું સારું છે. પણ ભૂખડીને ખબર છે કે લોકો એની પીઠ પાછળ એ નામનો ઉપયોગ કરે જ છે. ભૂખડીને એની ચિંતા કે નથી એની શરમ.

એના આવા કામને અનુરૂપ નામની અહીં પ્રસિધ્ધિ કરવામા મુખ્ય ફાળો કોન્સ્ટેબલ મહભાડેનો છે. એક-બે વખત ભૂખડીએ મહાભાડેની ડ્યૂટી પર મોડા આવતાં કડક શબ્દોમાં ઝટકણી કાઢી હતી એટલે મહાભાડેએ આ કર્યું હતું. આ મહાભાડેને સવારમાં વહેલા ઊઠવાનું ને વહેલા પરવારવાનું કોઈ રીતે અનુકૂળ આવતું ન હતું. જો કે ભૂખણડીની આ ચેતવણી બાદ એણે પોતાનો ક્રમ થોડો ફેરવી નાખ્યો છે. હવે એ કામ પર વહેલો આવી જાય છે ને કોઈને કોઈ તપાસનું બહાનું કાઢીને એ ચોકીએથી નીકળી જાય છે. પછી ધેર જઈ ચાપાણી કરી એ બે કલાકની બાકીની ઊંઘ ખેંચી કાઢે છે.

એની આ ગાપચી મારવાની ટેવ હજુસુધી ભૂખડીના ધ્યાન પર આવી નથી કારણ કે ભૂખડી પોતે કાયમ ચોકીની બહાર જ ડ્યૂટી બજાવતો હોય છે. એની આ ડ્યૂટીમાં પોતાનું ખીસ્સું ભરવાનું કામ જ મુખ્ય હોય છે. મોટાં કામમાં એ પોતાના હાથ નીચેના માણસોનો ખ્યાલ પણ રાખતો હોય છે. જો કે એના આ માણસો પણ આવી વધારાની આવક ઊભી કરી લેવાની આવડત અહીં આવતા પહેલાં જ કેળવી ચૂકેલા છે એટલે એમને ભૂખડીનો આ વ્યવહાર કોઠે પડી ગયો છે.

એમાંનો એક છે હેડ કોન્સ્ટેબલ મદન ભાગે. એના નામ પ્રમાણે બધાની આવકમાં એનો ભાગ પુડે છે પણ એની આવકમાં કોઈનો ભાગ પડતો નથી. એની કમાણી કરવાની રીત પણ બધાથી અલગ અને બધાથી ખાનગી જ છે. એ અડવાપુરના બજારમાંથી ખરીદાએલા માલ પર પોતાનો લાગો વસુલ કરે છે. કોઈ અજાણ્યો માણસ બજારમાંથી માલ ખરીદીને નીકળે એટલે મદન ભાગેનો સવાલ એની સામે ખડો જ હોય: ‘કીધર સે લાયા?’

પછી પેલાને પરસેવો ન પડી જાય ત્યાં સુધી ભાગે એની પ્રશ્નોતરી અને દાટી ચાલુ જ રાખે ને પેલાએ ખરીદેલો માલ ચોરીનો જ છે એમ પરાણે પેલાના મનમાં ઠસાવીને જ છોડે. પછી માલ ચોરીનો હોય કે સાચા બજારનો પણ ભાગેની નજરે તો એ ચોરીનો જ દેખદવાનો ને પેલાને ખરીદનારને ભાગેનો લાગો ચૂકવવો જ પડવાનો.

જો કોઈ માણસ પોતે ખરીદેલો માલ બજારનો જ છે એમ સાબિત કરવા પ્રયત્ન કરવા જાય તો એને એ માલ ચોકીએ લઈ જવાની ને ચૌદમા રતનની ભાગેની ધમકીથી જ પેલાના પગ ધ્રૂજવા માંડે અને ભાગેનો આ લાગો ચૂકવીને એ એવો તો ભાગે કે એના ગામની ભાગોળ સુધી એની પાછું વાળીને જોવાનીય એનામાં હામ ન રહે.

ભાગેની આ વસુલીની વાત કદીક ભૂખડીને કાને પડે છે પણ ખરી પણ એવી નાની વાતમાં એને શો રસ પડે? જો કે ભાગેની આ વસુલીની સાચી આવકનો અંદાજ એને આવી જાય તો એ ભાગેના આ લાગામાંય ભાગ પડાવવાનું ચૂકે તેવો નથી. હજુ સુધી એને ભાગેના આ લાગાની આવકનો સાચો આંકડા નથી મળ્યો ત્યાં સુધી ભાગે અને એનો આ લાગો સલામત છે.

આ સિવાયના પોલીસ કર્મીઓ પણ એવી જ નામના (નામચીની) ધરાવનારા છે. વખત આવ્યે એમની ઓળખાણ તમને આપોઆપ થઈ જવાની છે એમને વિષે હાલ કહેવું જરૂરી નથી. હા, આવા બધા નામીચા આ અડવાપુરમાં કાયદો અને વ્યવસ્થાની જળવણી કેવી કરશે એની ન તો સરકારને ચિંતા છે કે ન તો તેની અબુધ પ્રજાને.

અડવાપુરમાં બધી મળીને બે પોલીસ ચોકીઓ છે. એક ઈન્સપેક્ટર, એક સબ ઈન્સપેક્ટર અને બાકીના દસ જમાદારોના હાથમાં જ હાલ તો અડવાપુરનું રાજ છે. પણ એ લોકો એકલા જ અડવાપુર રાજના ધણી નથી. આ નગરમાં બીજા પણ ઘણા રાજાઓ છે. એમાંના મુખ્ય છે ધરમસિંહ ભવાન. આ ભવાન શેઠ એક ટ્રકમાં કંડક્ટરી કરતાં આવી ચડેલો. પણ રેડિયેટરમાં પાણી ખલાસ થઈ જતાં ડ્રાઈવરે એને પાણી લેવા ધકેલેલો. અંધારી રાતે પાણી શોધવા નીકળેલા આ ભવાનને પાણીને બદલે સોનાનું આખું જેકેટ હાથ લાગી ગયેલું. જેકેટ હાથમાં આવતાં જ એ દોડીને ગાઉ જેટલે દૂર જઈ જેકેટને ગાંડા બાવળના એક ઝૂંડ વચ્ચે ખાડો ખોદીને જમીનમાં ઊંડે સંતાડી આવેલો. એને ખબર પડી જ ગઈ હતી કે આ સોનું પાકિસ્તાની દાણચોરીનું જ સોનું હોવું જોઈએ. એણે વિચાર્યું કે જો એકાદ બે દિવસમાં પેલી જગ્યાએથી કાઢીને બીજી કોઈ જગ્યાએ ફેરવી લેવામાં ન આવે તો કોઈકને હાથ ચડી જાય તેમ હતું. પણ જેમ કહેવાય છે કે રૂપિયા અક્કલ લાવે છે તેમ આ સાના વિષે વિચારતાં એની છઠ્ઠી શક્તિ કામે લાગી ગઈ હતી. વળી પેલા દાણચોરોને પકડીને પોલીસ વડી કચેરીએ લઈ ગઈ હતી. જ્યાં સુધી એ લોકો જામીન આપીને કે તોડ કરીને બહાર ન આવે ત્યાં સુધી આ જેકેટને કશો વાંધો આવે તેમ ન હતો. પણ ભવાનને એની ક્યાં ખબર હતી?

એ રાતે જ એણે મસમોટી કંડક્ટરની નોકરી છોડી દીધી. ડ્રાયવર બબડતો અકળાતો શહેરમાં પાછો ગયો. ભવાને બીજી રાતે જ એ જેકેટને એ જગ્યાએથી બીજી વધુ સારી અને સલામત જગ્યાએ નિરજન વગડામાંના ગાંડા બાવળના એક ધૂંગામાં ખાડો ખોદીને સંતાડી દીધું ને એના પર કાંટા એને ઝૈડાં પાથરી દીધાં. પછીની સવારે એ પાતાની રહેવાની જગ્યાની શોધમાં ઊપડ્યો. પછી એને ભવાનમાંથી ભવાન શેઠ બનતા ભાગ્યે જ છ મહિના થયા હશે!

હાલમાં આ ભવાન શેઠનો દેખાવ પૂરતો એક મુખ્ય ધંધો છે લાકડાં કપાવવાનો, વહેરવાનો ને વેચવાનો. હા એની આડશમાં એમના બીજા અનેક ધંધા ચાલે છે. પોલીસ ખાતાનેય એમના આ ધંધામાંથી સારી એવી કમાણી થયા કરે છે એટલે એમ કહેવાય કે પાલીસ એમના આ ધંધાની ચોકીદારી કરે છે. એટલું તો કહેવું જ પડશે કે પોલીસ ચોકીદારીની આ ફરજ બહુ સારી રીતે બજાવે છે. આ ધરમસિંહ ભવાન ભલે નામિચી વ્યક્તિ છે પણ એમની સાથે રહેનારને ખિસ્સે ખેંચ ન રહે એની એ ખબર રાખે છે. પણ જે સામે પડે એની તો એ ખબર જ લઈ નાખે છે. એમનો એક સિધ્ધાંત છે કે પોતાના દોસ્તોના નજીક રાખવા પણ દુશ્મનોને તો વધારે નજીક રાખવા. જો કે એમની દુશ્મની કરનાર હાલ તો ગામમાં કોઈ હયાત હોય એવું લાગતું નથી.

એમના આ લાકડાંના ધંધામાં એમના વતી હરાજીમાં બોલનાર અને હરાજીમાં રાખેલા કરતાં વધારે ઝાડ કપાવીને ભવાન શેઠની લાટીમાં પહોંચાડનાર લાલુ ફકીર જાણે ભવાન શેઠના આ ધંધામાં અડધનો (અડધાનો તો નહીં પણ અડધાના અડધાનો તો ખરો જ.) ભાગીદાર બની રહેલો છે. ફક્ત લાકડાંના જ ધંધામાં. ભવાન શેઠના બીજા ધંધામાં એને કશી લેવાદેવા નથી. કદીક એની લાકડાંની ટ્રકમાં ભવાન શેઠનું કોઈક પારસલ છુપાઈ જાય ત્યારે એને લાયક મહેનતાણું લાલુ ફકીરને મળી જાય છે.

જે ઝાડ હરાજીમાં મૂકવામાં આવ્યાં હોય એના થડ પર સરકારી માણસો લાલ રંગથી પટ્ટા દોરે પછી હરાજી પતે એટલે એ જ સરકારી રંગનાં ડબલાંમાંથી લાલુ ફકીર જે વધારાનાં ઝાડ કાપવાનાં હોય એના પર પટ્ટા પાડી દે. પછી કાપનાર કાપે ને માલ ભવાનશેઠની લાટીમાં કાયદેસરના લેબલ નીચે પહોંચી પણ જાય. આ એમની કાયમની ગોઠવણ.

આ લાલુ ફકીર પણ આમ તો ભેદી જણ છે. મૂળથી એ પણ આ ગામનો નથી. દસેક વરસ પહેલાં એ મેલાંઘેલાં કપડાં પહેરેલો ગામની ભાગોળે બેભાન હાલતમાં મળી આવેલો. એનો આવો વેશ અને આવી હાલત જોઈ ગામના કોઈકે કહ્યું કે એ કોઈ ફકીર હોય એવો લાગે છે. પછી તો ગામલોકોએ એને મદદ કરી ને બેચાર દિવસમાં એ હરતો ફરતો થઈ ગયેલો. એને બધા હજુ ફકીર જ સમજતા હતા એટલે એનેય એ ઓળખ માફક આવી ગઈ. એ આમેય મૂળમાં તો વાદી જ હતો ને બધા વેશ ભજવી ચૂકેલો હતો. તો એમાં આ એક વેશ વધારાનો ફકીરનો એમાં શો વાંધો હતો એને!

પોતે ફકીર તરીકે ઠસી ગયો પણ મનમાં એણે એક ગાંઠ પહેલા દિવસથી વાળી દીધી હતી કે પોતે ભલે ફકીર હોવાનો ઢોંગ કરે પણ ક્યારેય મીંયાંવાળી ન કરવી કે ક્યારેય પાકિસ્તાનની તરફેણ ન કરવી. ગામમાં ભૂખડી કે ભવાન શેઠ ગમે તે કાળાંધોળાં કરતા હોય તો ભલે પણ પોકિસ્તાનની વાત આવતાં ગામના લોકો રાતાપીળા થઈ જતા હતા. કોઈ અજાણ્યો માણસ ગામની સીમમાં ભટકાઈ જાય તો એને પાકિસ્તાની જાણીને હલકો કરી નાખવાની અહીં નવાઈ ન હતી. અહીંના લોકોએ જાણે એક સિધ્ધાંત બનાવી મૂક્યો હતો કે સો નિર્દોષ કુટાઈ જાય તો વાંધો નહીં પણ એક પાકિસ્તાની તો ગામમાંથી કુટાયા વગરનો જવો ન જ જોઈએ.

અડવાપુર ગામ પાકિસ્તાનની સીમાથી બહુ દૂર નથી એટલે ત્યાંથી શસ્ત્રો, દારૂગોળો અને નશીલા પદાર્થો દેશમાં ધૂસાડનારાઓને સાથ આપવાનો ભવાન શેઠનો વ્યવસાય ધમધોકાર ચાલે છે. કદીક પાકિસ્તાની ઘૂસણખોરને બેચાર દિવસ પનાહ આપી દેશના અંદરના ભાગમાં રવાના કરવાનું કામ મળી જાય ત્યારે ભવાન શેઠને અને પોલાસખાતાને ઉજાણી જ થઈ જાય છે. અરે, ઘણી વખત તો આવા ઘૂસણખોરને પોલીસના જાપ્તા નીચે જ પોલીસની ગાડીઓમાં જ હાથકડી પહેરાવીને મોકલવામાં આવે છે અને સલામત જગ્યાએ હાથકડી ખોલી નાખીને એને છોડી મૂકવામાં આવે છે. ને પેલા લોકોય સમો વહેવાર કરવાનું ચૂકતા નથી. આવી એક જ ખેપમાં પોલીસને એમના આખા કાફલાના પગાર કરતાંય વધારે બક્ષિસ મળી જાય છે.

હમણાંના આતંકવાદી હુમલા વધી ગયા છે એટલે દેશની પોલીસ પર દબાણ વધી ગયું છે ને અહીંની પોલીસ ચોકી પર પણ ઉપરથી દબાણ વધી ગયું છે. એટલે ધૂસણખોરોને ઘૂસાડવાનું વાધારે જોખમવાળું થઈ ગયું છે એમ ભૂખડીએ કહેવા માંડ્યું છે. અડવાપુરની પોલીસ ચોકી પર ઉપરથી કશું દબાણ આવ્યું નથી પણ છતાં ભૂખડીએ આ બહાનું આગળ કરીને પોતાનો કટકીનો દર વધારી દીધો છે ને આ દર સામેથી સ્વીકારી લેવામાં પણ આવ્યો છે. એટલે હાલ તો ભૂખડી એન્ડ કંપનીનાં પાચેય આંગળાં ઘીમાં છે. હા, જ્યાં સુધી એ ઘી ઉકળે નહીં ને આંગળાં દાઝી ન જાય ત્યાં સુધી તો ખરાં જ. એનાં આંગળાં જો ઘીમાં હોય તો ભવાન શેઠનો તો આખો હાથ જ ઘીમાં હોય ને!

દેશનું જે થવાનું હોય એ થાય એવી એક માન્યતા અડવાપુરના આ બેતાજ બાદશાહોનાં મનમાં ઘર કરી ગયેલી છે. આમ કેટલાય આતંકવાદીઓ અડવાપુરની મહેમાનગતિ માણીને દેશમાં ઘૂસી ગયા છ ને આતંકવાદ ફેલાવીને પાછા પાકિસ્તાન જતા પણ રહ્યા છે. અહીંના આ નામીચા બાદશાહોને પાકિસ્તાનની સાથે દેશના લોકોના લોહીનો સોદો કરવામાં કોઈ પાપ દેખાતું નથી.

અહીંના આ નામીચા લોકોને મન સબ ભૂમિ ગોપાલ કી જેવો ઘાટ છે. એમને પાકિસ્તાન પારકું નથી કારણ કે એ એમનાં ખીસ્સાંને ગરમ રાખે છે. ને ભારત પોતાનું નથી કારણ કે એ લોકો એમનાં આવાં કામમાં દખલ કર્યા કરે છે.

ગમે તેમ પણ આ અડવાપુરનું રાજ બરાબર ચાલે છે એમ સરકાર માને છે. ક્યારેક કોઈ એકલદોકલ લુખ્ખા ઘૂસણખોરને પકડીને ભૂખડી સરકારને હવાલે કરી દે છે ને પેપરમાં પોતાનો ફોટોય છપાવી લે છે. એટલે પેપરમાં ક્યારેક ભૂખડીનો ફોટો જોવા મળે તો એમાં આશ્ચર્ય પામવા જેવું નથી. ક્યારેક એનાં આવાં કારનામાંથી એને કોઈ ઈલ્કાબ મળી જાય તોય નવાઈ નહીં. આવા માણસોના ઉપરીઓ પણ એક કારખાનાની પેદાશ છે ને! ને એમને અહીં મોકલનારાં મોટાં માથાં પણ એમના જેવાં જ છે ને!

હાલ તો એમની આટલી ઓળખ પૂરતી છે વખત આવ્યે એમની બાકીની ઓળખ પણ થવાની જ છે ને!

૨. અબ્દુલ કાદીર આવે છે

-જયંતીભાઈ પટેલ

પાકિસ્તાનમાં હાલ લશ્કરી સાશન છે, ને ક્યારે નથી હોતું? અંગ્રેજોએ એ પ્રજામાં ગુલામીનાં જે બીજ રોપ્યાં છે એનો ફાલ ત્યાં હજુય ઊતર્યા કરે છે.એમને લોકશાહી જાણે સદતી જ નથી. ઝાઝા માણસો ભેગા મળીને કોઈ કોઈ નિર્ણય લઈ શકે એ વાત હજુ ત્યાંની પ્રજાના માનસમાં ઊતરતી જ નથી. સાચી વાત તો એ છે કે ત્યાં જેટલાં માણસો છે એટલા જ મતમતાંતર છે. એટલે થાકીને કે મદમાં ચૂર થઈને કોઈ લશ્કરી વડો રાજ્યની દોર પોતાના હાથમાં લઈ લે ત્યારે જ પ્રજાને હાશ થાય છે. ત્યાંની પ્રજાને ગુલામીમાં જ જન્નત નજર આવે છે.

આવો સાશક સૌ પહેલાં તો પોતાની સરમુખત્યારી કાયમ કરવા માટે ટોચના પાંચ પંદર અધિકારીઓને ઉદાર હાથે મિલકતો અને સત્તાની લહાણી કરે છે તો કેટલીક સાફસુફી કરાવી નાખે છે. બસો ચારસો માણસો એમાં કબર નસીન થઈ જાય છે ને બેચાર લાખ બીજા વિરોધી માણસો ગભરાઈને ચૂપ થઈ જાય છે. પછી સરમુખત્યાર સારો હોય કે નઠારો પણ કોઈથી એ મીંયાંની ભેસને ડોબુ કહેવાતું નથી.         આવા અમલદારોના હાથમાં લહાણીમાં ખેતીની જમીન આવતી જાય છે ને પ્રજા દિવસે દિવસે ખેડૂત મટીને ખેતમજૂરમાં ફેરવાતી જાય છે. પેલા સરમુખત્યારને આની કાંઈ પડી હોતી નથી ને અબુધ પ્રજાને આ વાત સમજાતી નથી. પેલાને પોતાની આ સત્તા ટકાવવી હોય તો એણે આમ કરવું જ પડે છે. ને એને ક્યાં પોતાની જમીન આપવાની છે?

એ દેશની કોઈ લોકશાહી સરકાર ભલે ત્યાં ક્યારેય પાંચ વરસ પૂરાં કરી શકી ન હોય પણ આવી સરમુખત્યાર સરકાર પાંચ કરતાંય વધારે સમય ટકી જાય છે. આવી સરકાર પ્રજાને રોજરોજ નવાનવા પ્રકારનો નશો કરાવ્યે જોય છે. ક્યારેક કાશ્મિર લે કે રહેંગે તો ક્યારેક દિલ્હી પર પાકિસ્તાનનો ઝંડો લહેરાવવાનો નશો પેલા ગુલામ માનસમાં નશો પેદા કરાવી જાય છે. વળી આતંકવાદની સફળતાના ખોટા આંકડા તો ત્યાંની પ્રજાને ખુશ કરવાની અકસીર દવા ગણાય છે. આ દવા એવી તો અકસીર છે કે એની અસર પોઢીઓ સુધી કાયમ રહે છે.

અમેરિકાને પૈસે નેતાઓને તાગડધીન્ના કરવાની ત્યાં આદત પડી ગઈ છે. એ લોકો પ્રજાને ઈસ્લામ, આતંકવાદ, કાશ્મિર વગેરે શબ્દોની માળા જપાવ્યે જાય છે. ભારતની વિરુધ્ધની કોઈ પણ વાત હોય તો તેને વધારીને તેનો ડોઝ પ્રજાને વારંવાર આપવામાં આવે છે. આમ છતાં ક્યારેક પ્રજામાં અસંતોષ વધી ગયો હોય એવું લાગે ત્યારે ત્યાંના નેતાઓ આંખ આડા કાન કરીને તેમને ભારતની ફિલ્મોની પાયરસી થવા દઈને જોવા દે છે. હા, એમાંની કેટલીક ફિલ્મોમાં વાંધા પડતાં એટલે કે પાકિસ્તાની સરકારની નીતિની વિરુધ્ધનાં દૃષ્યો હોય તો એવી ફિલ્મોને પાયરસીમાં ગણી લઈને પાંચ પચાસ માણસોને પૂરી પણ દેવામાં આવે છે.

કેળવણીથી પ્રજા બંડખાર બને છે એની આવા બની બેઠેલા નેતાઓને ખબર છે એટલે તેઓ પ્રજાનું ધ્યાન કેળવણી તરફ ન જાય એની સતત કાળજી રાખતા હોય છે. એમના પાળેલા મુલ્લાઓ પોતાનું વર્ચસ્વ જામેલું રાખવા એમની આવી નીતિમાં સૂર પૂરાવતા રહે છે. કન્યા કેળવણી ઈસ્લામની વિરુધ્ધ હોવાની એ લોકો કાયમ બાંગ પુકારતા રહે છે. ત્યાંના સરકારી આંકડા ભલે ગમે તે કહેતા હોય પણ ત્યાંનું સાચી કેળવણીનું પ્રમાણ ૩૩ ટકા કરતાંય ઓછું છે. અને એટલે તો પેલા સરમુખત્યારોની ગાદી સલામત રહેતી હોય છે.

વિશ્વ બૅંક અને બીજી આંતર રાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ આ અંગે વારંવાર માત્ર કહેવા પૂરતો અવાજ ઉઠાવે છે પણ અમેરિકાની રહેમ નજર નીચે એ બધું સબસલામતના લેબલ નીચે આવી જાય છે. અમેરિકાએ પાકિસ્તાનને ગોદ લીધું છે એમ અમેરિકાની જનતા ને સમગ્ર વિશ્વ માને છે છતાં કોઈ જોરદાર વાંધો ઉઠાવતું નથી. બધાને અમેરિકાની જરૂર પડે છે ને અમેરિકાને દક્ષિણ એશિયાના સમતોલનમાં પાકિસ્તાનની જરૂર પડે છે એટલે ભધું દાબાદાબ રહેલું છે.

અમેરિકાએ જ્યારે પાકિસ્તાનમાં એમનું લશ્કરી થાણું સ્થાપ્યું ત્યારે એમની નજર ભલે ચીનને આંખ બતાવવાની હોય પણ અત્યારે તો એ આખા એશિયાને આંખ બતાવી રહ્યું છે. પાકિસ્તાન ભલે ન સ્વીકારે પણ એનેય અમેરિકાની ગુલીમી વેઠવી પડે છે. પણ એ તો સનાતન સત્ય છે જ કે જે ગોળ ખાય એને ચાડાંય પહેરવાં જ પડે.

નેતાઓ પાકિસ્તાન પર રાજ કરે છે ને નેતાઓનાં છોકરાં ઈંગ્લેન્ડ કે અમેરિકામાં ભણે છે ને ગુલામી પ્રજાને ફાળે આવે છે. ત્યાંની પ્રજા ક્યારેક અમેરિકા સામે કાગારોળ મચાવે છે પણ પેલા લશ્કરી સાશકોને જ જ્યાં અમેરિકાએ ખરીદી લીધા હોય ત્યાં એમની એ વાત સાંભળે છે જ કોણ? આમ તો પાકિસ્તાન એક સ્વચ્છ દેશ હોવો જોઈએ કારણ કે જ્યારે જ્યારે કોઈ લશ્કરી વડો રાજ્યની ધૂરા સંભાળી લે છે ત્યારે એ ઘણી બધી સાફસુફી કરી દેતો હોય છે. પણ ત્યાંનાં ગરીબી અને નિરક્ષરતાના આવરણ નીચેનું પાકિસ્તાન હજુ સો વરસ પહેલાં હતું એટલું જ ગંદું છે.

ત્યાના લશ્કરમાં કેટલાક બહાદુર હોય છે પણ મોટા ભાગના તો માત્ર બહાદુર હોવાનો ભભકો જ કરતા હોય છે. આવા માણસોમાં ત્યાંના લશ્કરનો એક અમલદાર અબ્દુલ કાદીર આવી જાય છે. એની બઢતીની વાત પણ જાણવા જેવી છે. આમ તો એ એક સામાન્ય સૈનિક જ હતો પણ છેલ્લી લડાઈ વખતે એણે પોતાને નામે એકબે એવી સિધ્ધિયો ચઢાવી દીધી હતી કે એ બહુ ઝડપથી લશ્કરમાં ઉપર આવી ગયો હતો.

એના મનમાં દેશના વડા તો નહીં પણ એની નીચેના મુખ્ય પદ સુધી પહોંચવાની ઉમ્મીદ ક્યારેક જાગવા માંડી હતી કે પછી એના ઉપરી અધિકારીઓને એમ લાગવા માંડ્યું હતું એટલે એમણે અબ્દુલ કાદીરને બેચાર ચંદ્રકો ને કહેવા પૂરતી એકબે બઢતીઓ આપીને જેમ કોહેલું ઘી ઉકરડે નાખવામાં આવે છે તેમ એને પરદેશી જાસુસી ખાતામાં ધકેલી મૂક્યો હતો.

છેલ્લી લડાઈમાં એણે કરેલા કારનામાની વાત હતી પણ અજાયબ. એની સાચી ખબર તો એક એને હતી ને બીજી હતી એના ખુદાને. હા, એક બીજા માણસને હતી ખરી પણ એ તો બાપડો અબ્દુલ કાદીરને હાથે જ જન્નત નસીન થઈ ગયો હતો.

વાત એમ બનેલી કે અબ્દુલ કાદીર અને એનો એક સાથી હિન્દુસ્તાની લશ્કરથી બચવા ભાગતા એક એવી જગાએ પહોંચી ગયા હતા કે જ્યાં બે દિવસ પહેલાં ખુનખાર જંગ ખેલાયો હતો અને એમાં ઓછામાં ઓછા પચાસ પાકિસ્તાની સૈનિકો સાર્યા ગયા હતા. ત્યાંથી કુચ કરતાં હિન્દુસ્તાની જવાનોની ભૂલને કારણે એક મશીનગન ત્યાં રહી ગઈ હતી. ભાગતાં ભાગતાં એની સાથેના અહમદની નજરે એ પડી એટલે એણે એ ઉઠાવા લીધી હતી.

જ્યારે એ બેય જણા સલામત જગ્યાએ પહોંચ્યા અને નિરાંતનો દમ લેતા હતા ત્યારે પેલાએ પોતાના સાથીદાર અબ્દુલને આ ગન બતાવી ને અબ્દુલ કાદીરના કુટિલ મનમાં એક યોજના ઘડાઈ ગઈ હતી. એણે એ મશીનગન પેલા પાસે જોવા માગી ને એને ફેરવી ફેરવીને જોવા માંડી હતી. એમ કરતાં એણે પાલાની છાતીમાં ચાર રઉન્ડ ધરબી દીધાં હતાં.

બે કલાક પછી અબ્દુલ કાદીર પેલાના શબને ખભે નાખીને બે માઈલ જેટલેની દૂરની પાકિસ્તાની છાવણી સુધી પહોંચી ગયો હતો.

એણે પછી પોતાના આ કારનામાની બનાવટી વાતથી પોતાના ઉપરીઓને આંજી દીધા. પોતે દસ હિન્દુસ્તાની જવાનોને મોતને ઘાટ ઉતારી દીધા હતા પણ એમાં એનો આ સાથી ઘવાયો હતો. પોતે એને પાંચ માઈલથી ઉપાડીને લઈ આવ્યો હતો એમ પણ એણે જણાવ્યું હતું. તે છેક છાવણીમાં આવ્યો ત્યારે જ એને ખબર પડી કે એ જન્નત નસીન થઈ ગયો હતો.

પણ એના એ અધિકારીઓને ક્યાં ખબર હતી કે એ મરી ગયો હતો એની પૂરી ચકાસણી કર્યા પછી જ એ એને ત્યાં ઊંચકી લાવ્યો હતો? પેલા અધિકારીઓ પીછે હઠની હરીફાઈના જ પરિપાક હતા એટલે એમને અબ્દુલની આ વાત કાબિલેદાદ લાગે એમાં કશી નવાઈ ન હતી. એમણે પોતાના ઉપરી અધિકારીઓને અબ્દુલની આ જાનેફેસાનીની વાત વધારીને જણાવી અને અબ્દુલ કાદીરને એક મેડલ અને મેજરનો હોદ્દો એનાયત કરવામાં આવ્યો.

પછી તો અબ્દુલ કાદીરને આવાં બહાનાં ઊભાં કરતાં ને બીજાની સિધ્ધિયો પાતાને નામે ચડાવી દેવાની ફાવટ આવી ગઈ હતી. એની આ બધી વાતોની પાછળના સાચા ભેદની કશી ખબર ક્યાં હતી? હવે તો એના જાસુસી ખાતાના ઉપરી અધિકારીઓ પણ તેનાથી ગભરાવા માંડ્યા હતા. એમને પોતાના હોદ્દાની ચિંતા થાય એટલી હદે આગળ વધતા આ અબ્દુલ કાદીરમાં એમને એક ગાંડપણનું ઝનુન દેખાવા માંડ્યું હતું. એટલે એમણે આ પાપ બીજાને માથે મારવામાં જ પોતાની સલામતી સમજી એને પરદેશી જાસુસી ખાતામાં ધકેલી મૂક્યો. એટલે અત્યારે અબ્દુલ કાદીર પરદેશી જાસુસી ખાતામાં પાતાનું સ્થાન જમાવવા પ્રયત્ન કરી રહ્યો હતો.

એનાં આ કારનામાંની વાતો એની સાથે જ પરદેશી ખાતામાંય જાણીતી થઈ ગઈ હતી. ત્યાંના ઉપરી અદિકારીઓ પણ તેનાથી ડરવા માંડ્યા હતા. એમને એનાં આવાં કારનામાંમાં ગાંડપણની ગંધ આવતી હતી. લશ્કરની નોકરીને કોઈ ગાંડો માણસ જ આટલી ગંભીરતાથી લે એમ તેમને લાગતું હતું. એટલે એમણે એક વખત લાગ જોઈને હિંદુસ્તાન જાસુસી ખાતામાં એને તબદીલ કરી દઈને મીશન હિન્દુસ્તાનને માથે મારી દીધો.

લગભગ ત્રીસ લાખ રૂપિયાની માતબર રકમ સાથે એને હિન્દુસ્તાન માકલવાની પેરવી કરવામાં આવી. અલબત્ત આ ચલણી નોટો પણ બનાવટી જ હતી પણ અબ્દુલ કાદીર નસીબનો બળિયો હતો. એને પોતાના એક દોસ્ત મારફત ખબર પડી ગઈ કે એને આપવામાં આવનાર નોટો બનાવટી હતી. એણે પોતાના વડાઓને સ્પષ્ટ જણાવી દીધું કે પોતે એક અગત્યના મીશન પર જતો હોવાથી બનાવટી નોટો ઘુસાડવા જેવા નાના કામ સાથે એને જોડતાં આખું મીશન જોખમમાં આવી પડશે. એટલે એની સાથેનો બધો વહેવાર સાચી કરન્સીથી જ કરવો. ને એનું સાલ પોતાને માથેથી કાઢવા માગતા પેલા અધિકારીઓએ એની આ વાત માની પણ ખરી ને એને સાચી નોટો સાથે રવાના કર્યો. અબ્દુલને ક્યાં ખબર હતી કે એને કોઈ અગત્યના મીશન પર નહીં પણ એક સામાન્ય જાસુસ તરીકે ભારત મોકલવામાં આવી રહ્યો હતો!

એને ભારતમાં ઘુસાડવાની જવાબદારી પાકિસ્તાનની કોઈ એજન્સીને સોંપવામાં આવી હતી. એક વખત એ ભારતમાં દાખલ થઈ જાય પછીની જવાબદારી ભવાન શેઠને માથે આવી હતી. એમને અબ્દુલ કાદીરને પનાહ આપવાની ને ત્યાંથી અમદાવાદ પહોંચાડવાની કામગીરી કરવાની હતી. આ વખતે આવનાર માણસ ઘણી મોટી રકમ સાથે લાવવાનો હતો એટલે એની કામગીરી પણ એવી જ અગત્યની હશે એનો ખ્યાલ ભવાન શેઠને આવી ગયો હતો એટલે એમણે પેલા ત્રીસ લાખમાંથી પોતાનો પાંચ લાખનો ભાગ એમણે અગાઉથી માગી લીધો હતો. જો કે એમના ધ્યાનમાં હતું જ કે એમાંથી ભૂખડીની કંપનીનેય બે લાખ તો આપવા જ પડવાના હતા.

આમ એક અંધારી રાતે અબ્દુલ કાદીર હિંદુસ્તાનની સરહદમાં ઘૂસી ગયો. એ ઘુસવામાં તો જાણે સફળ થયો પણ એના પેલા ઉપરીઓ જેમ ધારતા હતા એમ બધું પાર ન ઉતર્યું. અબ્દુલ કાદીર ઘૂસી તો ગયો પણ એની પાછળ ગોળીઓની તડાફડી બોલી એટલે એને પોતાનો સામાન મૂકીને ભાગવું પડ્યું હતું. એનો સામાન ભારતની પોલીસને હાથ પડ્યો એટલે એ સાવ કડકાબાલુસ જેવો ભવાન શેઠને માથે પડ્યો. એની સાથેના પૈસામાં ભવાન શેઠનાય પાંચ હજાર રૂપિયા હતા એ પણ સલવાઈ ગયા.

પણ ભવાન શેઠ એમ કાચી માયા ન હતો. એમણે અબ્દુલને આશરો તો આપ્યો પણ પાકિસ્તાની ભેદિયા મારફત સંદેશો મોકલી આપ્યો કે તકલીફ વધારે પડી છે એટલે પાંચને બદલે સાત લાખ પાતાના જોઈશે. જો પૈસા નહીં મળે તો પોતે અબ્દુલને હિન્દુસ્તાનની સરકારમાં સોંપી દેશે. ને અબ્દુલ કાદીરનું સાલ પોતાને માથેથી કાઢવા માગતા પેલા જાસુસી ખાતાએ ભવાન શેઠના સાત લાખ અને અબ્દુલના બીજા પચીસ લાખ રૂપિયા મોકલી આપ્યા ને એમ બધું રાગે પડ્યું એમાં સાત દિવસ નીકળી ગયા.

પેલા પાકિસ્તાનીઓ ગમે તેવી ગણતરીઓ કરતા હોય પણ ભૂખડીના મનમાં જુદો જ પ્લાન ઘડાઈ રહ્યો હતો. એ આખો લાડવો હજમ કરવાની ગોઠવણમા પડ્યો હતો. એણે અબ્દુલ કાદીરનને ટ્રાન્સફર કરતા પહેલાં પોતાના માણસોને આ યોજના સમજાવી દીધી. એની યોજનાના અમલ માટે એણે આગલે દિવસે જ એક ગાડીમાં એક સબ ઈન્સપેક્ટર સાથે પાંચ પોલીસવાળા રવાના કરી પણ દીધા હતા.

આ તરફ અબ્દુલ કાદીર પણ એક વખતના અનુભવે થોડો ચોકંદો થઈ ગયો હતો એટલે એણે પોતાના સામાનમાં બધી રકમ રાખવાને બદલે બન્ને પગનાં મોજાંમાં, બુટનાં તળિયાંમાં અને પોતાનાં કપડાંનાં ખિસ્સાંમાં બધા મળીને લગભગ દોઢેક લાખ રૂપિયા સંતાડી દીધા હતા. બધી કરન્સી સોસોની નોટોમાં જ હતી એટલે બાકીના પોતાના સામાનમાં રાખ્યા સિવાય એનો છૂટકો જ ન હતો.

ને એમ અબ્દુલ કાદીરનો વરઘોડો અડવાપુરથી નીકળ્યો. પોલીસે બતાવવા પૂરતાં કાગળિયાં તૈયાર કરી સાથે રાખ્યાં હતાં એટલે વખત છે ને કોઈ પોલીસ પાર્ટી સામી મળી જાય તો કશો વાંધો ન આવે. એમણે અબ્દુલ કાદીરને પણ હાથકડી પહેરાવીને જ જીપમાં બેસાડ્યો હતો. અડવાપુરની આ પોલીસને આવાં કામનો સારો એવો અનુભવ હતો. એમણે સમય અને માર્ગ પણ એવી રીતે તૈયાર કર્યા હતા કે પોતાના અગાઉથી મોકલી આપેલા પોલીસો ને અબ્દુલનો આ વરઘોડો જ્યારે ભેગા થાય ત્યારે રાતના દસેક વાગ્યા હોય અને જગ્યા પણ વેરાન હોય.

ભૂખડીના પ્લાન મુજબ બધું પાર પડતું આવતું હતું. આ વરઘોડો નિયત સ્થળે પહોંચ્યો ત્યાં લગભગ દસેક વાગ્યે અચાનક એક પોલીસ ઝીપ ગાડી ધસી આવી ને એમણે ભૂખડીવાળી ગાડીને ઘેરી લીધી. એમણે પોતાની રાયફલો તાકી ને બધાને જીપમાંથી બહાર નીકળવા હુકમ કર્યો. જીપમાંથી બહાર નીકળતા પહેલાં ભૂખડીએ અબ્દુલના હાથની બેડીઓ ખોલી નાખી ને એના કાનમાં કહ્યું: ‘હમ ઉન લોગો કે સાથ દલીલબાજી કરેંગે ઉસ દરમિયાન તું ભાગ જાના વર્ના આજ તેરી યહીં પર કબર બન જાયેગી.’ કહેતાં તેણે અબ્દુલને એની ગઠરી સંભાળવાની તક ન આપતાં બહાર ધકેલી દીધો ને એ સામે ઊભેલા પોલીસની સામે ચાલ્યો.

ત્યાં એક પોલીસવાળાએ બૂમ મારી: ‘કોન ભાગ રહા હૈ. ઠહર જો વર્ના ગોલી માર દુંગા.’ કહેતાં તેણે હવામાં ફાયર કર્યો. ને બીજા બધાએ પણ હવામાં ગોળીઓ છોડવા માંડી. પછી અબ્દુલમીંયાં એવો ભગ્યો છે કે ન પૂછો વાત. પછી અબ્દુલ કાદીરને અંધારી રાતમાં વગડામાં દોડતો મૂકીને બધા હસતા ને એકબીજાને તાળી દેતા અડવાપુરને રસ્તે પડ્યા.

ભૂખડીએ બધાને તાકીદ કરી દીધી કે કોઈએ ભૂલેચૂક્યેય ભવાન શેઠને કે કોઈનેય આ વાત કરવાની ન હતી. જ્યારે ફરતી ફરતી એમને કાને વાત આવશે ત્યારે એ પોતે જ એને ખુલાસો કરી દેશે. એ કેવો ખુલાસો કરવાનો હતો એ પણ એણે પોતાના માણસોને જણાવી દીધું. ‘હું કહીશ કે સેન્ટ્રલની સ્પેશિયલ ગેંગ સામી ભટકાઈ ગઈ એટલે તકલીફ થઈ ગઈ. ગમે તેમ કરીને અમે અબ્દુલને તો ભગાડી મૂકવામાં સફળ થયા છીએ પણ અમારે તો ઉપરથી તપાસ ટુકડી આવશે એને જવાબ દેવાના થયા છે. આ પૈસામાંથી તમને દરેકને પચાસ પચાસ હજાર રૂપિયા મળશે. મારા ભાગના પૈસા થોડા વધારે હશે એ બધા સંતાડી મૂકવા પડશે કદાચ એ લોકો કશુંક લફરું ઊભું કરે તો કહેવા ચાલે કે અબ્દુલના સામાનમાંથી આટલા જ મળ્યા છે.’

જો કે એની આ વાત સાચી હોવા બાબતમાં બધાને શંકા હતી પણ દરેકને પચાસ હજાર રૂપિયાથી સંતોષ થઈ ગયેલો હતો એટલે કોઈએ કશો વાંધો ન ઉઠાવ્યો. એને એની પાછળ બીજી પણ એક વાત હતી. જો ભૂખડી આગળ પડે ને મંજૂરી આપે તો જ આવું કામ થઈ શકે એટલે એનો ભાગ વધારે હોય એ બરાબર હતું. જો એમને ભૂખડીના આ ભાગનો સાચો આંકડો ખબર હોત તો એમાંનો કોઈક કદાચ કંઈક કહત. આમેય આ પચાસ હજારનું બોનસ એ બધાને મન દુકાળમાં હેલી થયા જેવું લાગ્યું હતું. ભવાન શેઠે આ વાત જાણી કે તરત એ ભૂખડીને મળવા દોડી આવ્યા. ભૂખડીએ એમને પોતે નક્કી કરેલી વાત જણાવી ને પૈસાની બાબતમાં કાને હાથ દઈ દીધા. ‘મને લાગે છે કે એમાંના થોડાક અબ્દુલ કાદીર પોતાની લાથે લઈ ગયો છે. એક પોટલી જીપમાંથી પોલીસને હાથ ચડી છે. જો એમાં મોટી રકમ હશે ને એમની દાનત બગડશે તો વાંધો નહીં આવે. પણ એ લોકો જો સરકારમાં એ રકમ જમા કરાવશે તો અમારી તો માઠી જ બેસશે. બે લાખ ખાવા જતાં અમારામાંના કેટલાકની નોકરીય જોખમમાં મૂકાઈ જશે.’

‘એ તો ભાઈ, જે માલ ખાય એ કદીક મારેય ખાય. પણ મારાથી એમાં કાંઈ થઈ શકે એમ હોય તો મને કહેજો. તમને તમારા બે લાખ તો કાલે મળી જશે.’ કહેતાં ભવાન શેઠ વિદાય થયા. ભૂખડીને એક વાતે આનંદ થયો કે એમને પોતાની વાતમાં કશી શંકા પડી ન હતી.

ભવાન શેઠે પાકિસ્તાન બધો રીપોર્ટ મોકલી દીધો ને તાકીદ કરી કે હવે અબ્દુલ કાદીરને માટે કોઈ રકમ મોકલવી હોય તો એમને મોકલશે તો એ જ્યાં હશે ત્યાં એને રૂબરૂ પહોંચાડી દેશે. પણ હજુ એના તરફથી કશા સમાચાર આવ્યા પછી વાત.

પાકિસ્તાનમાંના અબ્દુલના ઉપરીઓને થયું કે અબ્દુલની કાશ કાઢવાનું આ તરકટ મોઘું ને મોઘું થતું જાય છે. અત્યર સુધીમાં લગભગ સીત્તેર હજાર તો એમાં હોમાઈ ગયા છે. જો ઉપરથી ઊંડી તપાસ કરવામાં આવશે તો એના જવાબ આપતાં એમને તકલીફ પડવાની હતી. પણ એમને ખાતરી હતી કે જ્યાં આખું તંત્ર જ લાલિયાવાડી જેવું હતું ત્યાં એમને ખાસ વાંધો આવશે નહીં.

વળી આ તો હતું મીશન હિંદુસ્તાન આવા જોખમી મીશનમાં તો ખર્ચનો વિચાર જ ન કરવાનો હોય. એમાં આવી તકલીફ ઊભી થવાની શક્યતાની ઉપરના અધિકારીઓને પણ જાણ હોય જ. એમને હિંદુસ્તાની પોલીસનો ને ત્યાંના લશ્કરનો અનુભવ ક્યાં ઓછો હતો!

અલબત્ત બધાને એ વાતે અનંદ હતો કે મીશન હિંદુસ્તાન શરૂ થઈ ગયું હતું અને એની બાગડોર ખૂંખાર દરીંદા અબ્દુલ કાદીરના હાથમાં હતી. જો એ મન મૂકીને આ કામમાં વળગી પડશે તો વખત છે ને દિલ્હી પર પોકિસ્તાની ઝંડો ફરકાવવાની વાત નહીં બને તો વાંધો નહીં પણ કાશ્મિર તો હાંસલ કરી જ લેવાશે. પણ એમના એ અબ્દુલ કાદીરને માથે શી વીતતી હતી એની એમને ક્યાં જાણ હતી?

૩. અબ્દુલ કાદીરની પનોતી

– જયંતીભાઈ પટેલ

રાતના અંધારામાં અબ્દુલ કાદીર જીવ બચાવીને મૂઠીઓ વાળીને જે ભાગ્યો હતો! ઠોકરો ખાતો, પડતો ઊભો થતો એ લગભગ દોઢેક માઈલ દો઼્યા પછી જ શ્વાસ ખાવા ઊભો રહ્યો. તોય એના મનમાંથી હિંદુસ્તાની પોલીસની બીક ઓછી થઈ ન હતી. એ ગભરાતો ચારે તરફ નજર નાખ્યા કરતો હતો કે પાછળ પોલીસની ઝીપ ગાડી આવતી તો નથી ને! પણ દૂર સુધી ગાડીના પ્રકાશનો લીસોટો ન જણાતાં એને સહેજ શાંતિ વળી.

એને તરસ લાગી હતી પણ આ અંધારામાં પાણી શોધવું કેમ? જ્યાં એને પોતાનો હાથ પણ દેખાતો ન હતો એવા અંધકારમાં પાણી શોધવું એ તો અશક્ય જ હતું એમ એને લાગ્યું. સાથે સાથે પોતાને આવા જોખમી મીશન પર ધકેલી મૂકનારા પોતાના ઉપરી અધિકારીઓને પણ મનમાં મણ મણની ચોપડાવી રહ્યો.

પેલા પચીસ લાખમાંથી એણે ઓછામાં ઓછી પાંચ લાખ રૂપિયાની કટકી કરવાનો પ્લાન મનમાં પહેલેથી ઘડી મૂક્યો હતો એ તો હવે ભૂલી જવાનો હતો. હવે પોતાના ખાતાવાળા પૈસા મોકલશે એનો હવે પાકો હિસાબ માગશે એ વાત એને સમજાઈ ગઈ હતી. પણ અત્યારે ભૂખ, તરસ અને થાકની આગળ એ બાબતમાં વિચાર કરવાની તેને જરૂર જણાતી ન હતી.

થાકને કારણે એનામાં આગળ ચાલવાની શક્તિ જ રહી ન હતી. વળી તરસથી ગળું સૂકાતું હતું એટલે એણે અઠે જ દ્વારકા કરીને રોતીમાં લંબાવ્યું. સૂતાંની સાથે એણે મનમાં પોતાના આગળના પ્લાન ઘડવા માંડ્યા. સવાર થયે પોતે સૌ પહેલાં તો પાણી શોધવું પડશે. પછી પોતે અત્યારે હિંદુસ્તાનના કયા ખૂણામાં છે એ શોધવું પડશે. અહીંથી અમદાવાદ કેટલું દૂર હશે! પહેલાં અમદાવાદ તો પહોંચવું જ પડશે, પછી આગળનું વિચારીશું.

એટલું સારું હતું કે એની પાસે પોતાનાં બનાવટી ઓળખપત્રો ખીસ્સામાં સલામત હતાં. એને એક વાતે સંતોષ થયો કે પોતે પાકિસ્તાની જાસુસ તરીકે તો નહીં પકડાય.

સરકારના આટલા બધા પૈસા ગુમાવ્યા પછીય એને એક વાતે આનંદ થયો કે પોતાની પાસે લગભગ દોઢેક લાખ રૂપિયા જેટલી રકમ સલામત હતી અને તે પોતાની હતી. એણે આ પૈસાનો હિસાબ ક્યાં પોતાના ખાતામાં આપવાનો હતો! અમદાવાદ પહોંચીને પોતે પોતાની કથની પોતાના ઉપરીઓને જણાવે નહીં ને ત્યાંથી બીજી રકમ આવે નહીં ત્યાં સુધી પોતાને પોતાની આ અંગત મૂડી પર જ રહેવા, ખાવા ને ઓળખ પાકી કરવાનાં કામ પતાવવાનાં હતાં. પણ હજુ તો એ પહેલાં પોતાને અમદાવાદ પહોંચવાનું હતું. ને એના પહેલાં પાણી…

એનું ગળું સૂકાઈ રહ્યું હતું એટલે પાણીની ચિંતામાં એની ભૂખ ત્યાંય વિસરાઈ ગઈ હતી. રાત વીતતી જતી હતી. એમાં એક તરફ દિવસ ઊગવાનો આછો ઉજાસ ક્ષિતિજમાં દેખાયો ને એ ઊભો થઈ ગયો. એણે એ જાંખા ઉજાસમાં પાણી માટે તપાસ કરવા માંડી. એની નજરે દૂર પાંચસાત છાપરાં હોય એવું જણાયું ને એ ખુશ થઈ ગયો. એને થયું કે હજુ અલ્લાતાલાના એના પર હાથ હતા. એણે પોતાના બહારના ખીસ્સામાં ફક્ત પાંચસોની નોટો રહેવા દઈને એમાંના બીજા પૈસા અંદરનાં ખીસ્સાંમાં પરાણે ઠાંસી દીધા ને એ પેલાં છાપરાં તરફ ઊપડ્યો.

પેલાં છાપરાં જોયાં એટલે એની તરસ પાછી બમણા વેગે એના મન પર સ્વાર થઈ ગઈ. એ છાપરાં તરફ થઈ શકે એટલી ઝડપથી ચાલવા માંડ્યો. પણ એ છાપરા દૂર ને દૂર જતાં હોય એમ એને લાગવા માંડ્યુ. એને એક વખત તો થયું કે એ મૃગજળ તો નહીં હોય નો! પણ ત્યાં જ એની નજર એક તલાવડી અને એની આસપાસનાં બેચાર ઝાડવાં પર પડી. એણે અલ્લાને પાછા યાદ કર્યા ને એ દોડ્યો. તલાવડીનું પાણી થોડું ગંદું હતું અને એના પર સેવાળના થર બાઝી ગયા હતા તોય આજે એને એ અમૃત જેવું લાગ્યું.

અહીં આવતા પહેલાં એણે ગંગા નદી વિષે વાંચ્યું હતું એ એને યાદ આવી ગયું. એણે મનમાં વિચારેલું કે ગમે તેમ કરીનેય પોતે એક વખત તો એ ગંગામાં ડૂબકી મારી આવશે જ. બધા હિંદુ લોકો ગંગાને બહુ પવિત્ર ગણે છે તે અમસ્થા તો નહીં જ ગણતા હોય ને! પણ અત્યારે તો આ તલાવડી જ એને મન ગંગા હતી.

બીજો કોઈક દિવસ હોત તો એણે તલાવડીના આવા ગંદા પાણીમાં પગ બોળવામાંય સૂગ અનુભવી હોત પણ આજે એની તરસ એને એવું બધું વિચારવા દે તેમ ન હતી. એણે ખોબાથી પીવાને બદલે ઘૂંટણીએ નીચા નમીને પાણી પીવા માંડયું. એને અણીને સમયે આવું અમૃત જેવું પાણી આપવા માટે એણે પાછા અલ્લાને યાદ કર્યા. પાણી પીને હાશકારો અનુભવતાં એણે તલાવડી તરફ મમતાથી જોવા માંડ્યું. હવે તો અજવાળું પણ વધ્યું હતું એટલે એ અજવાળામાં એણે તલાવડીને સામે કિનારે પાણીમાં એક મરેલું કૂતરું પડ્યું હતું તોય એનો ઉપકોય ન આવ્યો. એણે મનમાં વિચાર્યું જમીન પર પડા સો સબ હલાલ. ને એણે પેલાં છાપરાં તરફ ચાલવા માંડ્યું.

નજીક પહોંચતાં એણે જોયું કે એ તો દસપંદર નાનાંનાનાં ઝૂપડાંઓનું નાનું સરખું ગામ જ હતું. એણે દાતણ કરી રહેલા એક વૃધ્ધ માણસને જોયો. એની પાસે જઈ એણે પૂછ્યું: ‘મોટા, મારે અમદાવાદ જવું છે. અહીંથી અમદાવાદ જવાની કશી ગોઠવણ થઈ શકશે? અમદાવાદ અહીંથી કેટલું દૂર હશે?’ ‘શહેર તો અહીંથી બહુ આઘુ પડે. અહીં વગડામાં શહેરમાં જવાની શી ગોઠવણ હોય! અહીંથી પંદરેક ગાઉ રાણાપાદર મોટું ગામ છે તીયાંથી તમને અંદાવાદ તો નહીં પણ ખોડા જવાનું ગાડું કે ઘોડાગાડી મલી જાહે.’ પેલાએ કહ્યું.

‘પંદર ગાઉ? અહીંથી રાણાપાદર જવાનું કશું સાધન હોય તો હું પૈસા આપીશ. મને તમે એટલી સગવડ કરી આપો તો તમારો પા’ડ.’

‘પેલી લાલ ગા બેઠી છે એ છાપરાવાળા મેઘાને પૂછો. એની પાંહે હાંઢણી છે. એ જો તીયાર થાય તો તમારે વેંટ પડી જાય.’ પેલા માણસે દાતણ પતાવીને કોગળા કરતાં કહ્યું.

એટલે અબ્દુલ પેલા લાલ ગાયવાળા છાપરા તરફ ચાલ્યો. ત્યાં મેઘાને પૂછ્યું તો એ કહે: ‘ના ભાઈ, મારે એવો લાંબો ફેરો કરવાની પલ નથી. મારાં ઢોરાં ભૂખે મરી જાય જો હું એમને ચરાવવા ના લઈ જાઉં તો.’

પણ અબ્દુલે એને સોની નોટ બતાવી કે એ તૈયાર થઈ ગયો. એણે અબ્દુલને છાપરાની અંદર બેસાડ્યો ને દૂધ અને રોટલાનો નાસ્તો પણ કરાવ્યો. રોટલો કાલ સાંજનો ઘડી રાખેલો હતો એટલે સૂકો હતો પણ અબ્દુલમીંયાંએ દૂધના ઘુંટડા સાથે એને ટેસથી આંબળવા માંડ્યો. કાલે બપોર પછી એણે કાંઈ ફાધું ન હતું પણ તરસના દુખ પાછળ એની ભૂખ ઢંકાઈ ગઈ હતી તે આ રોટલા જોતાં તીવ્ર થઈ ગઈ હતી. આવું હુંફાળું દૂધ અને રોટલા મળતાં એણે શરમને નેવે મૂકીને ખાસ્સા બે વાટકા દૂધ અને ત્રણ રોટલાના ભુક્કા બાલાવી દીધા.

આ દરમિયાન મેઘાએ પણ પેટપૂજા કરી લીધી હતી. પછી એણે સાંઢણી પર સાજ મૂક્યું ને હાથને ટેકે અબ્દુલને સાઢણી પર બેસાડ્યો. સાજમાં બે જણ બેસી શકે એવી અલગ જગ્યા કરેલી હતી. એમાં હાંકેડું આગળ અને એની પાછળ બીજું એક માણસ બેસે એવી જગ્યા કરેલી હતી. બેયની વચ્ચે લાકડાનો ખૂંધ જેવો ઉપસાવેલો ભાગ હતો તે પાછળ બેસનારને પકડવા ચાલે તેવો બનાવેલો હતો. મેઘાએ ભાડાના સો રૂપિયા માગીને પોતાની ઘરવાળીને સાચવવા આપી દીધા ને પોતે સાંજે અંધારું થયા મોર આવી જશે એમ કહી એણે સાંઢણીને ઊભી થવા ઈશારો કર્યો. સાંઢણી પહેલાં તો આગળ નમી ને પછી ઝડપથી ઊભી થઈ. અબ્દુલે વચમાંની આડસ બેય હોથે ચપસીને પકડાલી હતી તોય એ આગળ મેધા પર જાણે ઢળી જ પડ્યો. એણે પોતાને ઊથલી પડતાં માંડ બચાવ્યો.

સાંઢણી ઊપડી એટલે મેઘાની જીભ પણ ચાલુ થઈ.‘રાણાપાદરથી તમને ખોડા જવાની ઘોડાગાડી કે થેકડો મળી જાહે. ને ખોડાથી અંદાવાદની એસટીની મોટર મલહે.’

રાણાપાદર કેવડુંક ગામ હશે?’

બધાં થઈને હોએક ઘર ખરાં. બધાં ખેતીબંધાં. કેટલાંક તો ખેતરમાં છાપરાં બાંધીને તીયાં જ પડ્યાં રીયે.’

‘એમાં કી જાતનાં લોક?’

બધું આપણી હિંદુ વરણનું લોક. આ આખા પંથકમાં કોઈ મુસલમાન કે ક્રિસ્તી ના મલે. કોક મુસલમાન ભૂલ્યો ભટક્યો આઈ ચડે તો લેક એને ઢેખલે મારીને પૂરો જ કરી નાખે. તમારી કઈ નાત?’

‘હું છું તો બાંમણ પણ શાસ્તર બાસ્તર ભણેલો નહીં. નાનમીમોટી નોકરી કરી ખાઉં છું. ખાવા જેટલું સમાઈ લઉં છું મારા ભાઈ. એટલી મારા ભગવાનની દયા છે.’ મેઘાની પેલી મુસલમાન અંગેની વાત જાણી સજાગ થઈ જતાં અબ્દુલે કહ્યું ને ભેગા ભગવાનને પણ યાદ કરી લીધા.

‘ભણેલા હશો એટલે તમને તો નોકરીય મલે ને હો રૂપિયાની નોટેય જોવા મળે. અમે ભણ્યા ગણ્યા નહીં એટલે અહીં વગડામાં રખડ્યા કરીએ ને ઢોરાં ચરાવીયા કરીએ. પાંહે રોકડા રૂપિયા ના મલે પણ ભગવાનની દયાથી દૂધ ઘીની તંગી નહીં મારા ભૈ.’

‘આ જમાનામાં એટલું મળે તોય ભયો ભયો. શહેરમાં લોકોને પૈસા મલે પણ આજે પીધું એવું દૂધ તો જોવાય ના મલે.’

અબ્દુલ વાત ભલે મેઘા સાથે કરતો હતો પણ મન તો એનું ભાવિની પગદંડી કંડારવામાં પડ્યું હતું. એણે મનથી નક્કી કરી લીધું કે અહીં મુસલમાન બનીને જીવવા કરતાં હિંદુ બનીને જીવવું વધારે સારું છે. વળી તોમાંય બ્રાહ્મણ બનીને જીવવું હોય તો અતીશય સારું છે. જો મુસલમાનના લત્તામાં રહેવું હોય તો મુસલમાન અને હિંદુ એવું બેવડું જીવન જીવવાની કોઈ તરકીબ વિચારવી પડશે. એક વખત અમદાવાદ પહોંચીને પોતાના ભેદિયાને મળીને પહેલાં તો મુસલમાન તરીકે ઠરીઠામ થયા પછી બીજી વાત.

‘તમારું નામ મહારાજ?’ પોતાનો સાથી બાંમણ છે એ જાણતાં મેઘાએ એને મહારાજ કહીને સંબોધ્યો હતો એ અબ્દુલના ખ્યાલમાં આવી જ ગયું.

‘મારું નામ રામજી ગોર.’

‘મારા નામની તો તમને ખબર પડી જ ગઈ છે. મારુ નામ મેઘો. ફરી ક્યારેક આ તરફ આવવાનું થાય તો મારે ઘેર ચોક્કસ આવજો. તમારા જેવાનાં પગલાં અમારે ઘેર ક્યાંથી? આજે મને પહેલી ખબર નહીં એટલે તમને અમારા રોટલા આલ્યા. તમે પહેલાં કહ્યું હોત તો તમને બહાર ચૂલો કરી આલત ને લોટ આલ્યો હોત તો તમે તમારે હાથે બે રોટલા ટીપી નાખ્યા હોત. અજાણ્યામાં મારાથી પાપ થઈ ગયું. ફરી આવશો ત્યારે તમને લાડવા, શાકભાજી ને ભાતદાળનું સીધું આલીશું. તમારામાંથી અમને બે કોળિયા પરસાદ મલશે તો અમનેય લગાર પૂન્ય મલશે.

અબ્દુલ આ ભોળા માણસની ભાવભરી વાતો સાંભળતાં વિચારી રહ્યો: ‘જો હિંદુ તરીકેની બીજી જિંદગી જીવવી હોય તો એ બ્રાહ્મણ તરીકેની જ બરાબર છે. એમાં લોકો તરફથી આદર મળે ને એમાં આબરૂ ને પ્રતિષ્ઠાય ઘણાં. પણ બ્રાહ્મણ તરીકે રહેવું હોય તો થોડું આશીર્વાદ આપવા પૂરતુંય સંસ્કૃત આવડવું જોઈએ એનું શું? પણ એ તો પડશે એવા દેવાશે એમ માની અત્યારે તો એણે મન મનાવ્યું.

‘તમારી સરકારી નોકરી હશે.’ મેઘો મૂંગો બેસી રહે તો મારગ કેમ ટૂંકો થાય!

‘આમ તો સરકારી જ ગણાય. હું નિશાળમાં માસ્તર છું.’ અબ્દુલે અચકાતાં કહ્યું. ને પેલાની વાત ટૂંકી કરવા ઉમેર્યું: ‘મને તો ઊંઘ આવે છે.’

‘પણ મહારાજ, સાંઢણીની સવારીએ જો ઊંઘે ચડ્યા તો પડશો નીચે ને હાથપગ ભાગી બેસશો. એટલે તો હું તમને ક્યારનોય વાતો કરાવ્યા કરું છું.’ મેઘાએ સાંઢણીની સવારીનું વિજ્ઞાન સમજાવ્યું. અબ્દુલને હવે આ ગામડિયા અભણ માણસની વાત સમજાઈ. ને એણે સામેથી એને વાતોમાં ખેંચવા માંડ્યો. ઊંઘીને હાડકાં ભંગાવવાનો એનો વિચાર ન હતો. વગર પડ્યેય એનાં હાડકાં ભાગ્યા જેવું ક્યાં નહોતું થયું? એણે પૂછ્યું: ‘હવે રાણાપાદર કેટલું દૂર રહ્યું હશે?’

‘હજુ તો મહારાજ, આપડે અડધેય પહોંચ્યા નથી. ભગવાનની દયાથી આપણે સૂરજદાદો માથે આવે એ પહેલાં રાણપાદરે પહોંચી જઈશું. તમારા જેવા હુંવાળાં માણસને આ કછડાનો તાપ આકરો લાગે. અમારે તો રોજનું થયું.’

‘તે તમારે અહીં કાયમ આવી ગરમી પડે છે?’ મહારાજને હવે ઊંઘ આવતી હતી એય પડીને હાડકાં ભાગવાની બીકે ઊડી ગઈ.

‘કાયમ તો નહીં. શિયાળામાં દાદો માથે આવે તીયાં લગણ તાઢું રહે. કદીક વાયરો હોય તો બપોરેય હારું લાગે. તોય તમારા એ બાજુ કરતાં તો તાપ વધારે ખરો.’

‘તમારે કદી અમદાવાદ આવવાનું થાય છે ખરું?’ પેલી હાડકાં ભાગવાની બીકે અબ્દુલ મહારાજ મેઘાને મનમાં આવે એવા સવાલ કરીને ઊંઘને દૂર ભગાડવાના પ્રયત્નો કરતો હતો. બાકી ગઈકાલ રાતનાં ઉજાગરો ને રઝળપાટ એવાં થયાં હતાં કે સહેજ આંખ બંધ કરે તો ઊંઘ આવી જાય તેમ હતી. વળી સાંઢણીની સવારી અણે જિંદગીમાં પહેલી વખત કરી હતી એટલે એનાં હાડકાં તો વગર ભાગ્યેય દુખવાનાં જ હતાં એટલે નીચે પડીને હાડકાં ભાગવાની એની ઈચ્છા ન હતી.

‘એક વખત અંદાવાદ ભાળ્યું હતું. મારા છૈયાને ડાકોર પગે લગાડવા ગયાં હતાં તીયારે પહેલવે’લું અંદાવાદ ભાળ્યું.’

મારેય પહેલવહેલું જ જોવાનું છે ને! અબ્દુલે મનમાં વિચાર્યું. આ અમદાવાદ કરાંચી જેવડું હશે કે પેશાવર કે લાહોર જેવડું હશે એના વિચારમાં એ ખોવાઈ ગયો. એમના ઉપરીઓએ ઘડી રાખેલા પ્લાન મુજબ તો એણે અમદાવાદમાં એક નાનકડી હાટડી માંડીને બેસી જવાનું હતું ને પોતાની સરકારનાં ચીંધ્યાં કામ કરવાનાં હતાં. હા, એ હાટડીમાં ખોટ જાય કે નફો થાય એની પરવાહ કરવાની ન હતી. એમની સરકાર આવી બાબતોમાં હિસાબ ગણે તેવી ન હતી. ઘૂસણખોરી ને આતંકવાદ એ બે એમની સરકારનાં ધ્યેય હતાં. એ હાંસલ કરવામાં આવા ખર્ચાનો હિસાબ તો કરાય જ ક્યાંથી!

‘તમે મહારાજ અંદાવાદમાં રહો એટલે તમને બધું હારું લાગે પણ મને તો તે દિ મારા છૈયાની બાધા કરાવવા ગયો તીયારે એવા બીક લાગતી હતી કે જીવતા પાછા અવાશે કે નહીં એનો જ વશવા પડતો નહોતો.’

‘એમાં બીવા જેવું શું હતું? બીજાં નાનાં ગામ હોય એવું એ મોટું ગામ.’

‘મોટું તે કેવું! માણહાંય એટલાં ને મોટરો, રિક્ષાયો ને સાયકલોય પાર જ નહીં. હાચું કહું છું તીયાં તો મારી રસ્તો ઓળંગવાનીય હામ ના ચાલે. એક પગલું ભરું તો લાગે કે આંમથી આવશે કે બીજી કોરથી આવશે! એક ભલા માંણહે મારો હાથ ઝાલીને અમને હાંમી પાર પહોંચાડ્યાં તારે જીવમાં જીવ આયો.’ ‘એ તો પહેલાં પહેલાં એવું લાગે પણ તમારે કાયમ ત્યાં રહેવાનું હોય તો તમને એ બધું કોઠે પડી જાય. પછી તમને રસ્તો ઓળંગતાં બીકેય ના લાગે કે વારેય ના લાગે.’ અબ્દુલે કહ્યું. એને લાગ્યું કે આ માણસ ખોટો ગભરાઈ ગયો હશે.

‘અમારે કંઈ અંદાવાદ જઈને રહેવું છે? આ તો વાત નીકળી એટલે યાદ આયું.’ મેઘાએ અમદાવાદની વાતનું પૂર્ણવિરામ મૂકતાં કહ્યું.

ગમે તેમ તોય એમની આવી વાતોમાં એમનો રસ્તો ઝડપથી ખૂટી ગયો હોય એમ લાગ્યું. દૂર રાણાપાદરનાં ખોરડાં દેખાવા માંડ્યાં. સાંઢણીની સવારીથી થાકેલા અબ્દુલને મનમાં આનંદ થયો. બજારમાં જઈ મેધાએ સાંઢણી ઝોકારી અને અબ્દુલ નીચે તો ઊતર્યો પણ ક્યાંય સુધી એના પગ જમીન પર સ્થિર રહેતા ન હતા. એ નજીકની હોટેલના બાંકડા પર બેસી ગયો.

એની આવી સ્થિતિ જોતાં બીજા બાંકડા પર બેઠેલા એક વૃધ્ધ માણસે માધા સામે આંખ મીંચકારતાં કહ્યું: ‘મહેમાન સાંઢણી પર પહેલી વાર બેઠા હોય એમ જણાય છે.’

‘હા, મહારાજ અંદાવાદી સુખી જીવડા છે. સરકારી નોકરીવીળા છે.’

‘તઈં તો એમને આવી મુસાફરી ગોઠતી નો આવે. મહારાજ, તમારે અંદાવાદ જવું છે?’

‘હા.’ થાક અને ઊંઘથી ઘેરાએલા અબ્દુલે કહ્યું..

‘તઈં તમને ખોડા હુધીનો થેકડો મળી જાહે. પહેલાં હાથમો ધોઈ તાજા થાવ તીંયાં હુધીમાં આયો દેખાડું.’ પેલાએ કહ્યું.

‘અહીં કોઈ સારી હોટલ નથી? અહીં સારી ચા ક્યાં મળશે?’ અબ્દુલે પૂછ્યું.

‘અમારે ત્યાં તો જે ગણો એ આ જ હોટલ છે પણ એમાં ચા સારી મલે છે.’

‘તો આવો, આપણે બધા ચા પીયે.’ અબ્દુલે કહ્યું ને હાથમો ધોવાનો વિચાર આવતા જુમ્મા સુધી પાછો ઠેલતાં એ બધાની સાથે હોટલમાં પેઠો.

પછી પેલા બેયને એણે પાકિસ્તાનને ખર્ચે ચા ને સાથે નાસ્તો પણ કરાવ્યો. પછી મેઘો એના ઘર તરફ પાછો ફર્યો પણ પેલા માણસે થેકડો આવ્યો અને એમાં આ મહારાજને બેસાડ્યા ત્યાં સુધી સાથ આપ્યો. ને થેકડો ઊપડતાં એમણે અબ્દુલને જય શ્રી કૃષ્ણ પણ કર્યાં ને સામે અબ્દુલે પણ જય શ્રી કૃષ્ણ કર્યાં, બાવા બન્યા દે તો હિંદી બોલ્યા સિવાય છૂટકા હૈ, એ ન્યાયે સ્તો.

એના થેકડાની સવારી પણ સાંઢણીની સવારી કરતાં કંઈ વધારે આરામદાયક ન હતી. થેકડાવાળાએ થેકડામાં દસેક મુસાફરો બેસાડ્યા હતા ને એમાં બે તો શાકભાજીનાં પોટલાં ખોળામાં મૂકીને બેઠા હતા. બધા જાણે એકબીજાના ખોળામાં બેઠા હોય એમ લાગતું હતું. અબ્દુલમીયાંએ મનમાં કોચવાતા હોવા છતાં મો પર એ જણાવા દીધું ન હતું. ને એમ એ સંઘ સાથે મીંયાં ખોડા તો પહોંચ્યા.

ખોડાથી અમદાવાદની બસ જો સમયસર હોય તો સાંજના સાડા ચાર વાગ્યે ઊપડતી હતી. એમાં બેસીને અબ્દુલમીંયાં અમદાવાદ ઊતર્યા. એણે થાક અને ઉજાગરો ભેગાં થયાં હતાં એટલે નજીકની હોટેલમાં જઈ જે મળ્યું તે ખાઈ લીધું. પછી સામેના ગેસ્ટહાઉસમાં ખોલી લઈ એ સૂઈ ગયો ને પડતાંની સાથે જ ઊંઘી ગયો. નહાવાનું તો જુમ્માને દિવસે હતું જ ને!

૪. અફતાબ શેખ

– જયંતીભાઈ પટેલ

અબ્દુલ કાદીર કેટલું ઊંઘ્યો એની તો એને ખબર ન હતી પણ એ જાગ્યો ત્યારે અંધારું થઈ ગયેસું હતું. હવે જ એનું કામ શરૂ થતું હતું. ઘણા દિવસ પછી એને શાંતિથી ઊંઘવાનું મળ્યું હતું અને હોટેલમાં નહાવાની સારી વ્યવસ્થા હતી એટલે જુમ્માની વાટ જોયા સિવાય એ આરામથી નહાયો.

બીજાં કપડાં હતાં નહીં એટલે જે એક જોડી એણે પહેરેલાં હતાં એ જ આજે પણ એને પહેરવાં પડ્યાં. એની પાસે જે બેચાર જોડી કપડાં એ લાવ્યો હતો એ તો એના બીજા સામાન એને પૈસાની સાથે પોલીસને હાથ પડી ગયાં હતાં. એને થયું કે સૌથી પહેલાં બજારમાંથી થોડાં સારાં કપડાં ખરીદી લેવાં પડશે.

બહાર નીકળી એણે સૌથી પહેલું કામ કપડાં ખરીદવાનું કર્યું. એણે ત્રણ પાટલુન અને ત્રણ શર્ટ ખરીદ્યાં. સાથે અંદર પહેરવાનાં બંડી જાંગિયા તથા હાથ રૂમાલ વગેરે પણ ખરીદ્યાં. ને તરત જ હોટેલમાં પાછા આવી તેણે નવાં કપડાં પહેરી લીધાં. હવે તે પોતાની ફરજ પર તૈયાર હતો.

પછી પાછા બહાર જઈ એક ઈરાની હોટલમાં જમ્યો ત્યારે બપોરના બાર વાગ્યા હતા. પછી એ પોતાના પાકિસ્તાની ભેડિયાને મળવા ઊપડ્યો. એની પાસે એનું પાકું સરનામું હતું પણ અમદાવાદ એણે કલ્પ્યું હતું એના કરતાં એને ઘણું મોટું લાગી રહ્યું હતું. બહાર નીકળી એણે રિક્ષા કરી અને પોતાના જવાની જગ્યાનું નામ આપ્યું. પેલો ઘડીભર તો અબ્દુલ સામે તાકી જ રહ્યો પછી મનમાં મુસ્કુરાતાં રિક્ષા ઉપાડી.

એને લાગ્યું કે મુસાફર અજાણ્યો છે એટલે એણે છેક ઘીકાંટાનું ચક્કર મારીને પાછી જમાલપુર લાવીને અબ્દુલે કહેલે સરનામે રિક્ષા ઊભી રાખી. અબ્દુલે ભાડું કેટલું થયું એમ પૂછતાં એણે મીટરમાં જોવાનો ઢોંગ કરતાં કહ્યું: ‘બેતાલીસ રૂપિયા.’

અબ્દુલે એને સોની નોટ આપી તો પેલો કહે: ‘મારી પાસે પચાસ જ છે. બીજા છૂટા નથી.’

અબ્દુલ પાસે પણ છૂટા ન હતા એટલે એણે કહ્યું: ‘વાંધો નહીં પચાસ ચાલશે, લાવ.’

‘પેલાએ એને પચાસની નોટ પકડાની દીધી ને કહ્યું: ‘ખુદા હાફીઝ.’

અબ્દુલેય સામે ખુદા હાફીઝ કર્યા એટલે પેલો રિક્ષા હંકારી ગયો. અબ્દુલ કાદીર મનમાં મલકાયો: ચાલો, આઠ રૂપિયા વધારે ગયા તોય પોતાના જાતભાઈ પાસે જ ગયા છે. તો પેલો રિક્ષાવાળોય મનમાં વિચારતો હશે કે ચાલો પોતાના જાતભાઈ પાસેથી જ રોકડી થઈ છે. પાંચ રૂપિયાના ફેરાને બદલે ત્રીસ રૂપિયાનો ફેરો કર્યો ને ઉપરથી વીસ રૂપિયાની બક્ષિસ. રોજ આવો એક પેસેંજર મલી જાય તો લહેર પડી જાય.

અબ્દુલ સામે જ આવેલા અફતાબ સ્ટોર્સમાં પેઠો. ગલ્લા પર અક જુવાનિયો બેઠો હતો.અબ્દુલે એને પૂછ્યું: ‘અફતાબ શેઠ છે? મારે એમને મલવું છે.’

‘વો તો તીન બજે આયેંગે. ક્યા કામ થા?’

‘જો બુલા સકો તો રહેમત હોગી. મેરા ઉનસે મિલના બહોત જરૂરી હૈ. અબ્દુલમીંયાંએ હિંદી, ઉર્દુ ને ગુજરાતીને ખીચડો કરતાં કહ્યું.

‘ક્યા નામ કહા તુમારા?’

‘મેરા નામ અબ્દુલ કાદીર. નામ દેતે હી પહચાન જાયેંગે.’

પેલાએ દુકાનની અંદર માલ ગોઠવી રહેલા એક છોકરાને હાંક મારી: ‘જા બદરુ બવા કો બુલા આ. કહેના અબ્દુલ કાદીર નામ કા કોઈ આદમી ઉન કો મિલને કું આયા હૈ.’ ને પેલો છોકરો અફતાબને બોલાવવા ગયો એટલે પેલા જુવાનિયાએ લાકડાના એક ખોખા ઉપર કંતાનનું ખાલી બારદાન પાથરી અબ્દુલમીંયાંને બેસવા કહ્યું.

બેઠા પછી અબ્દુલે દુકાનમાં ચારે તરફ નજર કરવા માંડી. એને થયું કે આવી દુકાન જમાવી હોય તો વરસે દિવસે લાખેક રૂપિયા કમાવાય, એ આવકમાંથી ઘર ચાલી જાય અને પગાર બેઠે પડ્યો રહે. ‘તો તુમ અફતાબમીંયાં કે લડકે હો? ક્યા નામ હૈ તુમારા?’

‘મેરા નામ મહેબુબ. અફતાબમીંયાં મેરે ચાચાજાન હૈ.’ પેલાએ કહ્યું ને સામેની હોટેલવાળાને બે ચા મોકલવા ઈશારાથી કહી દીધું.

‘ઈધર સે એસટી કા સ્ટેન્ડ કીતના દૂર હોગા?’

‘માનો સામને હી હૈ. યહાં સે તકરીબન આધા કીલો મીટર હોગા. ક્યું આપ કો એસટી મેં જાના હૈ?’

‘નહીં મેં એસટી કે સામને કી હોટલ સે ઈધર રિક્ષા મે આયા તો ઉસને મુજે આધા ઘંટા ઘુમાયા ઔર બયાલીસ રૂપિયા કા કિરાયા લે લીયા.’

‘ઈતને મેં તો તુમ એરપોર્ટ તક જા સકતે થે. યહાં આને કે લીયે તે જ્યાદા સે જ્યાદા પાંચ રૂપિયા બહોત હો ગયા.’ મહેબુબે કહ્યું. અબ્દુલને થયું કે પોતાની જાતવાળાએ જ એની લોટી કરી નાખી હતી. એને થયું કે કદાચ કોઈ હિંદુની રિક્ષા હોત તો એણેય આવું ના કર્યું હોત. ગમે તેમ પણ એને વધારે ગુસ્સો એ વાતનો હતો કે પોતાના જાતભાઈએ જ આવું કર્યું હતું.

ત્યાં ઘેરથી અફતાબ આવી પહોંચ્યો. એ અબ્દુલને અંદરના બીજા ખંડમાં દોરી ગયો. પછી એણે પૂછ્યું: ‘તુમારા નામ ક્યા કહા થા તુમને?’

‘મેરા નામ અબ્દુલ કાદીર હૈ. મેં પેકિસ્તાન સે આયા હું. મરે કું યહાં કોઈ ધંધા લે કે સેટ હો જાને કા હૈ.’

‘પેસા હાથમેં હો તો યહાં ધંદે કી ખોટ નહીં હૈ. બોલો, ક્યા કરના હૈ?’

‘ધંધા કોઈ ભી ચલેગા. આપ કા યે ધંધા ભી અચછા હૈ. ઐસા કોઈ ચાલુ ધંધા મિલ જાય તો લે લેતે હૈ. ઉપરસે મુજે યહી હુકુમ હૈ. સો અબ તક તો યહી ખ્યાલ હૈ. બાકી કા તો બાદ મેં સોચના હૈ. મુજે તો તુમ્હે મિલને કા ઔર સેટ હોને કા હી કહા ગયા હૈ અભી તક તો.’

‘દેખો, યહાં અબ પહેલે જૈસા નહીં રહા હૈ. પોલીસવાલે બહોત સખ્ત હો ગયે હૈ. બેનકાબ હોને પર જાન કા ભી ખતરા હો સકતા હૈ. એકએક કદમ સોચ વિચારકે ચલના પડતા હૈ. યે લોગ અબ તો બાતબાત મેં એન્કાઉન્ટર કર દેતે હૈ. સચ્ચી બાત તો યે હૈ કી તુમ્હે જ્યાદા મિલને કા મેરે લીયે ખતરે સે ખાલી નહીં હૈ. ઔર તુમારે લીયે ભી મુનાસિફ નહીં હૈ.’

‘જૈસા તુમ કહો. મેં અભી તો તુંમ કો સિર્ફ યે કહને કે લીયે આયા હું કી મેં આ ગયા હું ઔર અહમદાબાદમેં મુજે સેટ હોને કા હુકુમ હૈ. તો મેં ચલું?’

‘હાલ તો યહી ઠીક રહેગા. ઈસ જુમ્મેકી નમાઝ કે બાદ મેં તુમ્હે મસ્જિદ કી સામને કી પાન કી દુકાન પર મિલુંગા. તબ જ્યાદા બાતે કરેંગે. મગર દો બાત મનમેં સે નીકાલ દેના. એક તો યે ભૂલ જાના કી તું પાકિસ્તાન સે આયા હૈ ઔર દુસરી એ કે તું મુજે પહચાનતા હૈ. તું સમજા મેરે કહને કા માયના? યે હિન્દુસ્તાન હૈ.’

‘મેં સબ સમજ ગયા. તુમ મેરે બારેમેં બેફિકર રહના. મેં ઐસે કામ મે નયા નહી હું.’ અબ્દુલે કહ્યું ને એ બહાર નીકળ્યો. એને અફતાબની આ બીક પાયા વગરની લાગી. પણ હજુ તેને હિંદુસ્તાનનો ક્યાં પરિચય હતો! આ અફતાબ પર કેટલો વિશ્વાસ મૂકવો એ એનો થોડો અનુભવ થાય એ પછી નકક્કી કરવાનું એણે મનથી નક્કી કર્યું.

પછી તો કોઈ ચોક્કસ કામ કરવાનું એના ખ્યાલમાં ન હતું એટલે એ બજારમાં ફરવા નીકળી પડ્યો. એને થયું કે કોઈ સારો દોસ્ત મળી જાય તો એને એ અફતાબડાની ગરજ જ ન રહે. જ્યાં સુધી પોતે અમદાવાદથી પૂરો વાકેફ ન થઈ જાય ત્યાં સુધી તો એને કોઈના સહારાની તો જરૂર પડવાની જ હતી. પણ એવો શાગીર્દ શોધવો કેવી રીતે એની જ એને સમજ પડતી ન હતી. છેવટે પડશે એવા દેવાશે માની એણે મન મનાવ્યું. એને પોતાના કરાંચી કે ઈસ્લાબાદ કરતાં અહીંનો માહેલ ઘણી બધી રીતે જુદો લાગ્યો. એને એ લાગ્યા વગર ન રહ્યું કે પોતે અહીં મહિનાઓ સુધી રખડતો રહે તોય કોઈ એને ટોકવાનું ન હતું. પોતે કેવાં કપડાં પહેર્યાં છે કે કઈ ભાષા બોલે છે એનીય કોઈને નવાઈ લાગવાની ન હતી. અહીં તો જાણે બધી જ ભાષાઓ બોલાતી હોય એમ લાગતું હતું. કોઈ સાફ ઉર્દુ જુબાની બોલતું હતું તો કોઈ હૈદરાબાદી હિંદીય બોલતું હતું તો કોઈ ચીપીચીપીને શુધ્ધ અમદાવાદીય બોલતું હતું તો ક્યાંક કાઠિયાવાડી લોંઠકી બોલીય સંભળાતી હતી.

અબ્દુલ પોતાને આ બધામાં ક્યાં ગોઠવવો એની જ વિમાસણમાં અટવાયા કરતો હતો. એ માનતો હતો એટલું અમદાવાદ નાનું ન હતું. એને લાગવા માંડ્યું હતું કે પોતે જે કામ માટે અહીં આવ્યો હતો એ કામ એટલું સહેલું ન હતું. અફતાબ તો પોતાના ધંધા અને પોતાની જાતને બચાવીને જેટલું થાય એટલું જ કામ કરવાનો હતો એની તો એને એક જ મુલાકાતમાં ખબર પડી ગઈ હતી. હવે તો પોતે નવા કોન્ટેક્ટ ઊભા કરવા પડશે અથવા પોતાની જાતે જ જે કાંઈ થઈ શકે એ કરવું પડશે. હા, પોતેય પોતાની લૂંગી બચાવીને જ તે કરવું પડશે એની તો એને અહીંનો માહોલ જોયા પછી ખબર પડી જ ગઈ હતી.

જુમ્માની નમાજ પછી અફતાબ શેખ એને વાયદા મુજબ પાનને ગલ્લે મળ્યો ખરો પણ એની પાસે અત્યારની પરિસ્થિતિ અંગે રોદણાં રડવા સિવાય વધારાનું કશું કહેવાનું હતું નહીં. અબ્દુલે કહ્યું: ‘કશો વાંધો નહીં. તમારાથી ન થાય તેમ હોય તો મને કોઈના ભેગો કરાવી આપો એટલે હું મારી જાતે ને મારી રીતે બધું ગોઠવી દઈશ. અને તેય બને તેમ ન હોય તો હું ઉપરવળાને કહી દઈશ કે તમારાથી આ અંગે હાલ કશી ગોઠવણ થઈ શકે તેમ નથી. પછી એ લોકો એમને ગમે એમ કરશે.’ અબ્દુલમીંયાંએ ગુજરાતીમાં બોલવાની જે થોડીઘણી ટેવ પાડી હતી તેમાં બોલતાં કહ્યું.

એની આવી સીધી વાતથી અફતાબને ગભરામણ થઈ ગઈ. એણે કહ્યું: ‘મેં એમ કહ્યું નથી કે મારાથી આ કામ નહીં થાય પણ આવાં કામમાં એમ ઉતાવળે આંબા ના પાકે. રહેતે રહેતે હું બધું ગોઠવી આપીશ. એમને કહેજો કે બધું ગોઠવતાં બેથી ત્રણ મહિના તો લાગે જ. આપણી પાસે પૈસા હોય તોય આપણે લાયકની કોઈ જગા વેચનારોય કોઈ મલવો જોઈએ ને! હું બેચાર અંગત માણસોને વાત કરી રાખીશ કે મારો એક દોસ્ત વડોદરાથી આવ્યો છે ને એને અમદાવાદમાં ધંધો લેવો છે. ક્યાંક ને ક્યાંક તો ઠેકાણું પડી જશે.’

‘યે ભી ઠીક હૈ. પેસે મેરે પાસ હાજીર પડે હૈ એસા હી સમજના. જ્યાદા રોજ હોટલમેં રહના મુનાસિફ નહીં હૈ. મેં રહને કી જગા કા તલાસ કરતા હું.’ અબ્દુલમીંયાં પાછા એમની ભાંગીટૂટી હિંદી-ઉર્દુ જબાન પર આવી ગયા.

‘પહલે ધંધે કી જગા મીલ જાય બાદમે ઈસ કે પાસ કોઈ અચ્છી સી રહને કી જગા દેખના ઠીક રહેગા. મેરે સાથ રહના પુલીસ કી નજર મેં આ જા સકતા હૈ ઐસા હૈ. સો અબી તો હોટલ મેં રહના હી અચ્છા રહેગા. ધંધે કી ઓર રહને કી જગા જલ્દી હી મિલ જાય એસી તરકીબ મેં લડાઉંગા. પેસે થોડે જ્યાદા લગેં ગે મગર કામ હો જાયગા.’ અફતાબને તો પબર હતી જ કે અહીં બોરસદી હિંદી બોલવામાં કશો વાંધો ન હતો.

‘બચ્ચુ પેસે જ્યાદા તે પડને વાલા હે યે તો મેં તેરી બાત સે હી સમજ ગયા હું. તું તેરે કમિશન કી સોચ રહા હું યે મેં સમજ ગયા હું.’ અબ્દુલ મનમાં જ બબડ્યો. પણ પ્રગટમાં એણે કહ્યું: ‘ઠીક હૈ. મેં મેરી તરફ સે ભી કોશિશ કરતા રહુંગા. તુમ તુમારે સે હો સકે યે કરના ચાલુ કીજીયે. ઐસે દસ પંદ્રહ રોજ લગ જાય તો ઉસમેં કોઈ હર્જ નહીં હૈ.’

પછી અફતાબ એની દુકાન તરફ ચાલતો થયો પણ અબ્દુલને એવી કોઈ ઉતાવળ ન હતી એને આ એરિયા પણ પોતાને લાયકનો હતો એટલે એ બે ઘડી ઊભો રહ્યો. એણે મોમાંનું પાન થૂંકી નાખ્યું ને પોતાને ગમતું મલબારી પાન બનાવવા ગલ્લાવાળાને કહ્યું. પેલો પાન બનાવતો હતો ત્યાં એક માણસ મસ્જિદ તરફથી ગલ્લે આવીને ઊભો રહ્યો. એ જાણીતો હય એમ ગલ્લાવાળાએ એની સામે માથું હલાવી એને માટે પછી પીન બનાવશે એવો મૂક ઈશારો કરી દીધો.

‘તુમ કો પહલે ઈસ ઓર કભી નહીં દેખા. તુમ ઈધર નયે હો? પેલાએ અબ્દુલને પૂછ્યું.

‘બડોદેમેં મિલે હોતે તો મેં નયા નહીં થા મગર ઈધર મેં નયા હું. ક્યા નામ આપ કા?’

‘અરે જનાબ, આપને તો આપ કહ કે મેરા દરજ્જા હી બઢા દીયા. યહં તો તું હીં ચલતા હે. મેને તુમ કો આજ નમાઝમે દેખા થા. મેરા નામ મન્સુર ઓર તુમારા?’

‘મેરા નામ અબ્દુલ કાદીર. અભી તો મેં યહાં રહને કી ઓર ધંધે કી તલાસ કર રહા હું.’ ‘યહાં કોઈ ચીઝ કી કમી નહીં હૈ. જેબમેં પેસે હો તો ઘર ભી મિલ જાયેગા એર ધંધા ભી મિલ જાયેગા. અગર શાદી કરની હો તો ભી ઉસ કા ભી ઈમતેઝામ હો જાયેગા. બોલો કૈસા ધંધા કરના હૈ?’ હસતાં મન્સુરે કહ્યું.

‘ધંધા જો તુમ બતાઓ. બડોદે સે થક ગયા હું. અબ અમદાબાદ મેં રહના હૈ. દાનાપાની મિલ જાય એસા કોઈ ભી ધંધા ચલેગા. લાખ રૂપિયા તક લગા સકતા હું. મેને અફતાબ સે ભી બાત કી હૈ.’

‘ઈતનેમેં તો પાન કા ગલ્લા ભી નહીં મિલ સકેગા. આજકલ મેંઘાઈ બહોત બઢ ગઈ હૈ.’

‘પેસે મેરે બાદમેં આને વાલે હૈ. તબ મેં જ્યાદા લગા સકતા હું. મગર બડોદા વાલે ધંધે કે પેસે આને મેં દો તીન મહિનો લગ જાયેંગે એસા લગતા હૈ.’

‘મેં તલાસ કરુંગા, કહાં ઠહરે હો તુમ?’

અભી તો હોટલમેં ઠહરા હું. મેં હર જુમ્મે કું તુમસે મીલતા રહુંગા.’

આ વાત ત્યારે તો આટલેથી જ અટકી પણ મન્સુરના દિમાગની ધંટડી રણકવા માંડી. ઘંટડી તો અબ્દુલના દિમાગનીય ક્યાં રણકતી ન હતી!

પછી તો સારો ધેટો હાથમાં આવ્યો છે જાણી મન્સુર અને અફતાબ બેય અબ્દુલ કાદીરને માટે ધંધાની જગા જોવાના કામે લાગી ગયા. જો કે મન્સુરને તો એ શોધવાની પણ જરૂર ન હતી. એની એક દુકાન જમાલપુર મંદિરની બાજુમાં જ આવેલી હતી. એમાં નીચે દુકાન અને ઉપર રહેવાની જગ્યા પણ હતી. મકાન ખખડી ગયેલું હતું પણ મન્સુરે બે વરસથી એ વેચવા કાઢ્યું હતું એટલે એને સમરાવવાનો વિચાર કર્યો ન હતો.

એ મકાન મંદિરની બાજુમાં જ આવેલું હતું એટલે રથયાત્રા પર વરઘોડા વખતે જ્યારે પણ તોફાનો થાય ત્યારે સૌથી પહેલું એ જ હાથમાં આવી જતું હતું. તોફાન હિંદુઓ કરે કે મુસલમાનો કરે પણ મન્સુરમીંયાં તો હાથમાં આવી જ જતા હતા. અત્યાર સુધીમાં આવાં તોફાનોમાં થયેલા નુકસાનની સામે એને મકાનની કિંમત કરતાં ચારગણી મળી ગઈ હતી. જો કે આ નુકસાનીની રકમ મેળવવા માટે કેટલાય ધક્કા ખાવા પડતા હતા ને કેટલાય અધિકારીઓનાં ગજવાં ભરવાં પડતાં હતાં. એનોય વાંધો ન હતો, સરકારી પૈસામાંથી જ લાંચ આપવાની હતી અને છતાંય નુકસાની કરતાં બમણી રકમ તો બચતી જ હતી.

પણ વાંધો બીજો જ હતો. ઘણો માલ અને મોટો ધંધો બતાવીને બેત્રણ વખત આવી નુકસાની વસુલ કર્યાથી એ મોટા વેપારી તરીકે સરકારી ચોપડે ચડી ગયો હતો. એટલે સેલ્સટેક્સ અને ઈન્કમટેક્સવળા એની પાછળ પડી ગયા હતા. મન્સુરમીંયાં પાસે એવી ખોટા હિસાબો રજૂ કરવાની આવડત તો હતી નહીં એટલે એને કોઈ જાણકારની મદદથી એ આંકડા રજૂ કરવા પડતા હતા તોય એના મનમાં એક ફડક તો રહેતી જ હતી કે ક્યારેક તો એ પકડાઈ જ જશે તો આજ સુધીનું ખાધેલું બધું વ્યાજ સાથે પરત આપતાંય છૂટકો થવાનો ન હતો.

એટલે મીંયાં હવે દુકાન અને મકાન વેચી નાખવા તૈયાર થયા હતા. કોઈ મુસલમાન બોર્ડર પરની આ જોખમી મિલકત ખરીદવા તૈયાર થતો ન હતો. ને કોઈ હિંદુ તો આવા જોખમથી બાર ગાઉ દૂર જ રહે ને!

હવે અબ્દુલ કાદીર જેવો ધેટો હાથમાં આવ્યો હતો એને કેમનો હલાલ કરવો એની જ વેતરણમાં એ પડી ગયો. એને લાગ્યું કે અફતાબને હાથમાં લીધા વગર એ કામ પતશે નહીં ને અફતાબ એને કશો લાભ થવાનો ન હોય તો આમાં રસ લેશે નહીં. એટલે એ વખત બગાડ્યા સિવાય એ અફતાબને મળવા ઊફડ્યો. એને ખાતરી જ હતી કે અફતાબ મોટો લોચો લીધા વગર માનશે નહીં પણ પોતાની આ બે લાખની જગ્યા જો ત્રણ કે સાડા ત્રણ લાખમાં વેચાઈ જતી હોય તો એને પચાસ હજાર આપવા પડે તોય વાંધો નહીં.

અફતાબ પાસે જઈ એણે સીધી જ વાત શરૂ કરી: ‘આજે નમાજ પછી મને અબ્દુલ કાદીર મળ્યો હતો. એને રહેવાની ને દુકાનની જગ્યા જોઈએ છીએ એમ કહેતો હતો. ને તમે તો જાણો છો કે મારી જમાલપુરવાળી દુકાન મેં વેચવા કાઢી છે. એનું રહેવાનું ને દુકાનનું બેય સચવાઈ જાય એવી એ જગા છે.’

‘જો દોસ્ત હું એને એવી જોખમવાળી જગ્યા અપાવું તો ક્યારેક મારે ઠપકો સાંભળવો પડે કે જગા જોખમવાળી છે એવું જાણતા હોવા છતાં એવી જગા કેમ અપાવી? જો કે એ મારો કોઈ સગો કે ઓળખીતો નથી. આ તો મારા વડોદરાવાળા એક દોસ્તની સીફારીસ લઈને આવ્યો છે એટલે…’ અફતાબે પોતાની લૂંગી બચાવવા ભળતી જ વાત કરી.

‘તો પછી આ સોદો પતાવવામાં શો વાંધો છે? જો આ સોદો પતશે તો તમને નહીં ભૂલી જાઉં.’

‘એ તો વહેવારની વાત છે. બોલ, કેટલી કિંમત ધારી છે દુકાનની?’

‘આજની પીઠે એની કિંમત નાખી દેતાંય સાડા ત્રણ લાખની તો ગણાય જ.’ ‘અલ્યા તું તો મનેય ઊઠાં ભણાવવા માંડ્યો. એના તો બે લાખ ઉપજે તોય ઘણા ગણાય. હું કાંઈ અલિબાગમાંથી નથી આવ્યો.’

‘સાવ એમ નાખી દેવા જેવી વાત ના કરો અફતાબશેઠ. ગયે મહિને જ પેલા ઈમ્તિયાઝે એને અઢીમાં તો માગી હતી પણ તોય મેં એ આપી ન હતી. તોય જો એના સાડા ત્રણ ઉપજાવી આપો તો જાવ પચાસ હજાર તમારા.’ મન્સુરે કહ્યું. આ કાળ વરસમાં પચાસ હજારની વાત સાંભળતાં અફતાબના મોંમાં પાણી આવી ગયું. એણે મનમાં બીજી ગણતરીઓ કરવા માંડી.

‘એટલું બધું તો નહીં ખેંચાય મારી તો ત્રણ કહેતાંય જીભ નહીં ઉપડે.’

‘જુઓ શેઠ, પચાસ હજાર તમારા હોય તો એટલાય મારા વધારાના તો હોય જ ને!

‘જો હું તને કૅાલ નથી આપતો પણ એના જો સાડાત્રણ ઉપજે તો મારા પંચોતેર હજાર હોય તો હું વાત મૂકું. બાકી મારા ધ્યાનમાં બીજી પણ બેચાર જગ્યાઓ છે.’

‘તમે મોટા માણસ છો. આમ આખું ખાવાની વાત ના કરો તો સારું. જાવ, તમારા પચાસને બદલે સાઈઠ પાકા, હવે આગળ ન બોલતા શેઠ.’ મન્સુરે કહ્યું.

ને એનું માન રાખતો હોય એમ અફતાબે કહ્યું: ‘જો હું પ્રયત્ન કરીશ પણ તારેય મક્કમ રહેવું પડશે. તું પાંચની માગણી મૂકજે ને હું ત્રણની વાત કરીશ પછી તો જેવી અલ્લાતાલાની રહેમ. ને તું પૈસાય રોકડા માગજે. ગરજમાં છે એટલે કાઢશે. મને તો લાગે છે કે એને વડોદરાના ધંધાના પૈસા મલી ગયા છે પણ આવવાના છે કહીને આપણને બનાવે છે.

પછી તો આ બે ગઠિયાઓએ ભેગા મળીને પાકિસ્તાનની સરકારનું કરી નાખ્યું. અફતાબને કોરે બરડે સાઠ લાખ રૂપિયાની દલાલી મળતી હતી ને મન્સુરને પોતાની દુકાનનાં બમણાંનાણાં મળતાં હતાં પછી એ લોકો વાતોમાં વખત બગાડે ખરા!

બીજે જ દિવસે અફતાબે અબ્દુલને પોતાની દુકાને બોલાવ્યો. જુઓ, એક દુકાનની ભાળ મળી છે. મન્સુરની જ દુકાન છે. દુકાનની ઉપર રહેવાનું પણ છે. આજ સુધી એ વેચવા તૈયાર ન હતો પણ હમણાં એ ફસાઈ ગયો છે એટલે મારી પાસે ખાનગીમાં વાત આવી છે કે એ હવે વેચવા તૈયાર છે. આમ તો એ બીજાને પાંચ લાખની વાત કરે છે ને મારા મત મુજબ એ જગા પાંચ લાખની છે પણ ખરી પણ મને પાકી ખબર છે કે એ ફસાયેલો છે એટલે કદાચ ચારની અંદર પણ કાઢી નાખે.’

‘કયા એરિયામાં છે?’

‘એરિયા બહુ સારો છે એટલે તો ભાવ માગે છે. એક બાજુ આપણો લત્તો ને બીજી બાજુ હિંદુઓનો. માફકસરનો વિસ્તાર છે.’

‘પણ આ વિસ્તારમાં તો અવારનવાર તોફાનો થતાં હોય છે એટલે હિંદુઓની બાજુમાં રહેવાનું બરાબર ના કહેવાય ને!’ અબ્દુલની બીક બોલી ઊઠી.

‘તમેય મારા ભાઈ મુસલમાન થઈને એટલુંય સમજતા નથી? અમદાવાદમાં તોફાનો કરે છે કોણ, આપણે જ ને! આપણે તોફાનો કરીને બેપાંચને પાડી દઈએ ત્યાં પોલીસ આવી જાય અને આપણી સલામતી પાકી થઈ જાય. પોલીસ આવતા પહેલાં આપણી જ બેચાર દુકાને આપણા જ માણસો સળગાવી મૂકે ને પછી બધું રાગે પડ્યા પછી એ દુકાનોની નુકસાનીના ડબલ પૈસા વસુલ કરે. આ તો અહીંની ખૂબી છે. તમે થોડો વખત અહીં રહેશો એટલે આવી બાબતેની તમને બધી ખબર પડી જશે.’ ‘તમને એ ઠીક લાગતું હાય તો વાંધો નહીં પણ કિંમતની વાતમાં મારુ મન માનતું નથી. તોય દુકાન ને મકાનનો એરિયા મારે જાતે જોઈ લેવો પડશે. એ પછી પેલાની સાથે વાત કરવાનું વધારે સારું પડે.’ અબ્દુલે કહ્યું.

‘તમને બતાવ્યા પહેલાં આપણે એ જગા ઓછી લઈ લેવાના છીએ! આ તો વાત કરી. અને કિંમતેય એ માગે છે એટલી આપણે ઓછી આપી દેવાના છીએ! આપણે જરાય ગરજ બતાવવાની નથી. હજાર વાંધા કાઢીશું ને એને પાછો પાડવા પ્રયત્ન કરીશું. પછી જો તમારું મન માનતું હશે તો જ સોદો કરીશું નહીં તો ચાર છો મહિના રાહ જોવી પડશે એટલું જ ને!’ અફતાબે ચાર છો મહિનાની વાત કરી અબ્દુલને ઉતાવળ કરવાની આડકતરી ચીમકી આપી.

‘રાહ તો બહુ જોવાય તેમ નથી. ઉપરથી દબાણ છે કે વહેલામાં વહેલી તકે ધંધો લઈને બેસી જવું. પણ આપણે એની સામે એવી ગરજ બતાવવાની નથી.’

‘એ તો છે જ ને. આપણે એને જાણવા દેવું વથી કે આપણે ઉતાવળ છે. બોલો, ક્યારે દુકાન જોવા જવું છે? એવોએ ત્યાં નજીકમાં જ રહે છે તે એનેય બોલાવી લેવાશે.

જો હમણાં જ જવું હોય તોય હું તો તૈયાર છું.’

‘ઠીક, તો ચારેક વાગ્યે નીકળીએ. હું એને સંદેશો કહેવડાવી દઉં છું. તમારે મોકાને બદલે મકાનની હાલત અંગે એને પાછો પાડવાની વાતો કરવાની અને હું એને એરિયા અંગે પાછા પાડવા પ્રયત્ન કરીશ.’ અફતાબે સાંજના ચારનો વાયદો એટલા માટે કર્યો કે મન્સુરને મળીને પોતાના કમિશનનો આંકડો સુધારવાની એક તક એ લેવા માગતો હતો.

અબ્દુલને રવાના કરીને એણે દુકાનમાંથી એક છોકરાને અફતાબને બોલાવી લાવવા રવાના કર્યો. કલાક પછી એ આવ્યો એટલે અફતાબે પોતાના કમિશનની વાત શરૂ કરી: ‘મને એક તરકીબ સૂઝી છે. એને સાડા ત્રણથી પણ ઉપર ખેંચી ખેંચી શકાય તેમ છે. પણ આપણે મારા ભાગની વાત ફરીથી વિચારવી પડશે.’

‘તમેય શું સારા શેઠ, બોલ્યા પછી ફરી વિચારવાની વાત કતા હશો? મારા જેવા માણસને બે પૈસા વધારે મળતા હોય તો એમાં તમારે રાજી થવું જોઈએ.’

‘આ તો ભાઈ ધંધાની વાત છે. જો આપણે સાડા ત્રણની વાત થઈ છે. હવે ધાર કે હું એને દસપંદર હજારમાં વધારે ખેંચું તો એ ઉપરની રકમ તો મને જ મળવી જોઈએ ને. હું મારી બધી તરકીબો લડાવીને એ કરું તો એનો લાભ તો મને જ મળવો જોઈએ ને! ને તને તો તારા નક્કી કરેલા પૈસા મળી જ જાય છે ને!

‘સાવ એવું તો કેમ ચાલે? જાવ, સાડા ત્રણ લાખથી વધારાના જે ઉપજે એમાં આપણા બેયનો અડધો અડધો ને તમને સાઈઠ હજાર આપવાના નક્કી કર્યા છે એ તો ખરા જ.’

અફતાબને લાગ્યું કે આખું ખાવા જતાં ક્યાંક બધુંય છટકી જશે એટલે એણે નમતું જોખ્યું: ‘ભલે તારું માન રાખું છું પણ કિંમતની બાબતમાં તું પાંચથી શરૂ કરજે ને ચારની અંદર ઉતરવાની તો ઘસીને ના પાડજે. છેવટે મને જો એમ લાગશે કે વાત ટૂટી જવાની અણી ઉપર છે તો હું તને ઈશારો કરીને છેવટનો આંકડો બોલીશ. પછી તારે મારું માન રાખતો હાઉં એમ એ સ્વીકારી લેવો.’

નક્કી કર્યા પ્રમાણે અબ્દુલ અને અફતાબ દુકાન જોવા ગયા. મન્સુરે એમને બધે ફેરવીને બતાવ્યું ને કહ્યું: ‘આ આખા એરિયામાં મારી જ દુકાન એવી છે કે જેમાં દુકાનની ઉપર જ માલિકને રહેવાની સગવડ છે. બીજી દુકાનોમાં ઉપર માળ છે ખરા પણ એકેયમાં દુકાની ઉપર એનો કબજો નથી. દુકાન એકની ને ઉપર રહેનાર બીજા. આમાં ઉપર ને નીચેવાળાનાં મન કાયમ ઊંચાં રહે. તો ક્યારેક બોલવાનું પણ થાય.’

‘એ બધું તો ખરું પણ મકાનની કિંમત તમે માગો છો એ બહુ વધારે લાગે છે. મારા ધારવા મુજબ તો એના વધુમાં વધુ બે લાખ ઊપજે.’ અબ્દુલે કહ્યું.

‘તો તો અબ્દુલમીયાં તમે દુકાન રાખી રહ્યા. હા અમદાવાદની બહાર જાવ તો તમને એટલામાં દુકાન મળી જાય પણ આવો ધંધો ના મળે. બાકી અમદાવાદના ખરાબમાં ખરાબ એરિયામાં જાવ તોય આવી જગ્યા કોઈ તમને ચાર લાખમાં ના જ આપે. વળી આ તો હિંદુઓના મંદિરની બાજુમાં જ છે. એટલે શાંત અરિયા ગણાય.’ મન્સુરે પોતાની દુકાનનાં થાય એટલાં વખાણ કર્યાં.

‘તોય તમે એની વ્યાજબી કિંમત માગતા દો તો બરાબર કહેવાય પણ સાવ ધડમાથા વગરની કિંમત કરો તો એ તો પેલી ન વેચવાવાળી જ વાત કહેવાય. અમારે વડોદરામાં મારી પાસે આનાથીય સારી ને મોટી જગ્યા હતી તોય એના બે લાખ ઊપજ્યા.’

‘તમે તમારા વડોદરાની ને અમદાવાદની સરખામણી ન કરતા. ત્યાંના ભાવ ત્યાંના ધંધાને હિસાબે હોય અને અહીંના એહીંના ધંધાને હિસાબે. તમે અફતાબની સાથે આવ્યા છો એટલે પાંચદસ હજાર ઓછા લઉં પણ તમારા વડોદરાની પીઠ પ્રમાણે આ તો શું પણ આખા અમદાવાદમાં તમને આવી જગ્યા ના મલે.’

અફતાબે અબ્દુલ સાથે મસલત કરીને કહ્યું: ‘અમે એટલી ઓછી કિંમતમાં તમારી દુકાન માગતા નથી. બધા મળીને અમે ત્રણ લાખ આપીશું.’

‘તમેય અફતીબ શેઠ સાવ નાખી દેવાની વાત શું કરતા હશો! તમને તો અમદાવાદની પીઠની ખબર છે તોય. જો તમે સાચી કિંમત કરી હોય તો જાવ તમને મારી જગ્યા ત્રણ લાખમાં આપી પણ બદલામાં તમારી જગા મને તમે પાંચ લાખમાં આપો. મારીના ત્રણ તો તમારીના પાંચ, બસ?’

‘અલ્યા, મારી દુકાન ક્યાં વેચવાની છે? આપણે તો તારી દુકાનની વાત કરીએ છીએ. મારી દુકાન પર તો સાત લાખના લોબાન બળે છે.’

‘હવે તમે જ અલ્લાને માથે રાખીને કહો કે તમારી દુકાન સાત લાખની ગણાતી હોય તો મારી પાંચની તો ગણાય જ ને!’

‘હવે ફાલતુ વાતો પડતી મૂકો ને મૂળ વાત કરો. જો અમે તમને વધારેમાં વધારે ચાર લાખ રૂપિયા આપી શકીએ. એકબાજુ દસ્તાવેજ ને બીજી બાજુ પૈસા.’ અફતાબે કહ્યું.

‘પૈસા તો શેઠ રોકડા જ હોય ને! પણ જાવ તમારું માન રાખું છું. જાવ સાડા ચાર લાખ રૂપિયા આપજો. હવે એમાં પગથિયાં માંડવાની વાત ન કરતા.

આ બાજુ અબ્દુલ મનમાં વિચારતો હતો કે જો આવોએ કહે છે એટલી કિંમત આપવી પડે તો પોતે કરવા ધારેલી કટકીની આશા એમાં જ તણાઈ જાય. એ બોલી ઊઠ્યો: પગથિયાં માંડવાની વાત નથી પણ ચાર લાખ ને દસ હજાર આપીશું. એ કિંમત મંજૂર હોય તો હા નહીં તો તમે બીજો ઘરાક શોધજો ને અમે બીજી દુકાન શોધીશું.’ કહેતાં એણે ઊઠવા કર્યું.

‘તમે તો ભાઈ, ભારે ઊતાવળા હજુ આપણે કિંમત આપી દીધી નથી કે મન્સુરે એ લઈ લીધી નથી. તમારા બેઉનું રહ્યું, જાવ ચાર લાખ ને વીસ હજાર રૂપિયા આપીશું. મન્સુર હવે બીજું ના બોલતો.’ અફતાબે મન્સુરને ઈશારો કરી દીધો ત્યાં બેય જણા હાં હાં કરી ઊઠ્યા.

‘શેઠ તમે આજે મને ત્રીસ હજારના ખાડામાં પાડ્યો છે. ફરી તમારું કામ પડે ત્યારે તમારે મારું માન રાખવું પડશે.’

અબ્દુલને મનમાં થતું હતું કે કિંમત વધારે બોલાઈ ગઈ છે પણ બીજી તરફ અમદાવાદની પીઠનીય એને ક્યાં ખબર હતી એટલે એને એમ પણ લાગતું હશે. વળી એને પોતાના ખીસ્સામાંથી ક્યાં આપવાના હતા ઊલટું એને તો આમાંથી ત્રીસ હજારની કટકી મળવાની હતી. એણે તો પચાસ હજારની ગણતરી રાખેલી.

ગમે તેમ પણ અબ્દુલમીંયાંની ગાડી પાટે ચડવા માંડી હતી.

૫. નવો દોસ્ત

– જયંતીભાઈ પટેલ

અબ્દુલમીંયાંનું મન પહેલાં તો કચવાતું હતું પણ પાકિસ્તાનથી જે પૈસા આવ્યા તેમાંથી પોતાની કટકીની રકમ જુદી તારવીને બૅંકમાં પોતાનું એક અલગ ખાતું ખોલાવીને તેમાં જમા કરાવી દીધી ત્યારે એનો કચવાટ ક્યાંય ઊડી ગયો. હા, પિયરથી જે સંદેશો આવ્યો હતો એ ચિંતા કરાવે એવો હતો. એમણે હિંદુસ્તાનના લશ્કરની ગુપ્ત માહિતી એકઠી કરીને મોકલવા દબાણ કર્યું હતું.

પહેલાં તો એને થોડી ચિંતા થઈ પણ બીજી એક વાતે આનંદ પણ થયો કે અહીં તેમના જે માણસો હતા એ પણ પહેલું પોતાનું કરવાવાળા હતા. વળી લશ્કરી માહિતી કાંઈ એમ રસ્તામાં ઓછી પડી હોય કે હુકમ થતાં જ પેક કરીને મોકલી અપાય? આ વાત એ લોકોય સમજતા જ હોય ને! છતાં એણે મોઘમ જણાવી દીધું કે પોતે એક વખત બરાબર સેટ થઈ જાય પછી જ એ બાબતમાં કશું થઈ શકે.

આમ છતાં એણે મનથી વિચારવા તો માંડ્યું જ. એમાં કોણ મદદરૂપ થઈ શકે એનું વિચારતાં જ એક વાત એના મગજમાં ઝબકી ગઈ. પોતે હજુ અહીં ભાગ્યે જ દસપંદર જણને ઓળખતો હતો. એમાં નજીકથી તો અફતાબ અને મન્સુરને જ જાણતો હતો અને તેને ખાતરી હતી કે અફતાબના પર વિશ્વાસ મૂકી શકાય તેમ ન હતો. હા, મન્સુર પર કદાચ વિશ્વાસ મૂકી શકાય એવું લાગે છે પણ થોડો વધારે પરિચય થયા પછી નક્કી કહી શકાય.

જ્યાં સુધી પૂરેપૂરો પરિચય ન થાય ત્યાં સુધી આવી બાબતમાં વરાળ પણ ન કાઢી શકાય તો સાથ લેવાની તો વાત જ શી! વળી અફતાબે ગુજરાતની પોલીસની ને એન્કાઉન્ટરની જે વાતો એને કરી હતી એનાથી એ થોડો ગભરાયો પણ હતો. એટલે એમ કહેવાય કે એ છાસ પણ ફુંકીને પીવા માંડ્યો હતો. પણ એકલા મન્સુર પર આધાર રાખીને એનાથી બેસી રહેવાય એમ પણ ક્યાં હતું. આજે નહીં ને આવતે મહિનેય એને પોતાના ખાતામાં જવાબ આપવો જ પડવાનો હતો ને!

એમના મનમાં એક વાતનું રુંધું ભરાય એટલે એ લોકો પાછળ જ પડી જતા હતા. વળી પોતે એ લોકોને મન અણગમતો થઈ પડ્યો હતો એટલે એણે હવે વધારે તકેદારી રાખવી પડશે એય એણે અહીં આવતા પહેલાં મનથી નક્કી કરી મૂકેલું હતું.

પણ એમની બાબતમાં એ કશું કરી શકે એમ ન હતો. એ હજુ તો અહીં ભાગ્યે જ પાંચસાત માણસોને ઓળખતો થયો હતો, એમાંય કોઈની સાથે પેટછૂટી વાત કરી શકાય એવો તો એક અફતાબ જ હતો અને એ કેવો છે એની ખબર તો અબ્દુલને પડી જ ગયેલી હતી.

એના ઉપરી અધિકારીઓ ગમે તે વિચારતા હોય પણ અબ્દુલના મનમાં જુદો જ પ્લાન આકાર લઈ રહ્યો હતો. એણે હિંદુસ્તાનની આજ સુધી ફક્ત વાતો જ સાંભળી હતી પણ એને નજરે જોયા પછી એને લાગવા માંડ્યુ હતું કે બને તો પાકિસ્તાનને પડતું મૂકીને અહીં જ રહી પડવા જેવું હતું. દૂરના કોઈ નાનકડા ગામમાં જઈને એક નાની સરખી હાટડી માંડીને બેસી જઈને શાંતિથી અહીં રહી પડવાની એને ખેવના જાગવા માંડી હતી. એને પૈસાની ચિંતા ન હતી કારણ કે એ પોતાના પગાર અને કટકીમાંથી એકાદ વરસમાં દસેક લાખ રૂપિયા બચાવી લેવાની ગણતરી રાખતો હતો.

હવે એ કામ કેવી રીતે પાર પાડવું અને એના ઉપરીઓને કેમ ચકરાવામાં પાડવા પછી એમને કેવી રીતે હાથતાળી આપવી એને હિંદુસ્તાનના કયા ખૂણામાં લપાઈને બેસી જવું એની એની વિચારણા પણ એના દિમાગના બીજા ખૂણામાં ચાલુ થઈ ગઈ હતી.

પણ એ બધી તો બહુ દૂરની વાતો હતી. વળી એમ કરતા પહેલાં સારી એવી બચત પણ કરી લેવાની હતી. અને આ બચત થવાની એક જ તરફથી હતી. માદરે વતન પાકિસ્તાનથી સ્તો! પણ હાલ તુરત તો એને જરૂર હતી એક એવા માણસની જે પેલા અધિકારીઓની માગણીઓ સંતોષવામાં પોતાને સાથ દઈ શકે. એને થયું આવો માણસ પોતાને હોટલમાં બેઠે તો નહીં જ મળે. એને બીજી એક વાતનીય ખાતરી હતી કે આવો માણસ મળશે તોય મસ્જિદમાંથી જ મળશે. એટલે પોતે દર શુક્રવારે નમાજમાં નિયમિત જવાનું રાખવું પડશે. ત્યાં આંખ-કાન ઉઘાડા રાખીને તપાસ કરતા રહેવાથી એમાં સફળતા મળશે એમ તેને લાગતું હતું.

એનું દુકાનનું પત્યું એટલે એણે પોતાનું ઘર ગોઠવવા માંડ્યું અને દુકાનનું ફરનિચર બનાવવા માટે પણ એક માણસને કામ સોંપી દીધું. ઉપર રહેવાનું પણ સરખું કરવું પડે તેમ હતું. ફરનિચરવાળાનેય જાણે કોઈ મોટો ઘેટો હાથમાં આવી ગયેલો લાગ્યો હશે એટલે એણે પણ કામ શરૂ કરતા પહેલાં કોઈ જાણકાર પાસે પ્રોપર પ્લાનિંગ કરાવવાનો આગ્રહ રાખ્યો. અબ્દુલને છેવટે એની વાત સ્વીકારવી પડી. એને ક્યાં પોતાના ખીસ્સામાંથી પૈસા કાઢવાના હતા!

પણ જ્યારે પેલો પ્રોપર માણસ ફીલીપ પ્લાન બનાવીને એને બતાવવા લાવ્યો ત્યારે અબ્દુલ પણ ખુશ થઈ ગયો ને એને ઉપરની રહેવાની જગ્યાનું પ્લાનિંગ કરવાનું કામ પણ સોંપી દીધું. વળી અબ્દુલે એને સામેથી કહ્યું કે જ્યાં સુધી કામ ચાલે ત્યાં સુધી રોજ આંટો મારતા રહેજો. તમને એના પૈસા મળી જશે. પછી તો કામ થતું રહ્યું ને એમ કરતાં અબ્દુલને પેલા માણસની સાથે દોસ્તી જામતી ગઈ. એક દિવસ પેલો કહે: ‘તમારા મીંયાંભાઈના કામમાં એક વાતની ભારે તકલીફ. મારે તો સાંજ પડે એટલે ગળું સૂકાવા માંડે છે.’

અબ્દુલ એનો આ ઈશારો ન સમજે એવો બેવકુફ ન હતો કે એની સાથે સામેલ ન થાય એવો પાકો નમાઝી પણ ન હતો. એનેય અહીંના બીજા મુસલમાનોની જેમ ઘરને ખૂણે બેસીને એકલા પીવામાં બહુ મઝા પડતી ન હતી. એણે કહ્યું: ‘તો આટલા દિવસથી બોલતા કેમ ન હતા? આજે કામ પતી જાય પછી આપણે બેય બેસીશું અંદર, બસ?’ ને પેલાને તો જાણે સાતે કોઠે અજવાળાં થઈ ગયાં.

એ સાંજે કામ પતાવીને બધા વેરાયા એટલે અબ્દુલે પેલાને વીસની નોટ પકડાવીને કહ્યું: ‘તમે સામેથી એક કીલો ગરમાગરમ ગોટા લેતા આવો ત્યાં સુધીમાં હું અંદર બેસવા જેવું કરી દઉં. પછી એ સાંજે બેય જણા જામી પડ્યા ખાવા-પીવામાં. પેલાને તો એમ જ હતું કે અબ્દુલ દેશીને બદલે કદાચ હલકી બ્રાન્ડની સસ્તી બોટલ ખોલશે પણ જ્યારે એણે બેચાર પરદેશી જાણીતી બોટલો ટેબલ પર મૂકીને ફીલીપને પૂછ્યું: ‘કહો તારી કઈ ચોઈસ છે? અને હા એક વાત પહેલાં કહી દઉં કે આ એક જ પેગ હું ભરી આપીશ. પછી તો તમારે જાતે જ મન ફાવે એ બોટલમાંથી જેવડો જોઈએ એવડો પેગ જાતે જ ભર્યા કરવાનો. જો પીવા જ બેઠા હોઈએ તો પછી નો લિમીટ. વધારે થઈ જાય તો અહીં જ લંબાવી દેવાનું.’ પછી પેલાને તો પૂછવું જ શું?

પેગ ભરાતા ગયા ને ખાલી થતા ગયા. જેમ જેમ અમલ વધતો ગયો તેમ બેયની જીભ પણ ખુલતી ગઈ. પેલાએ પોતાના હૈયાની વરાળ કાઢવા માંડી: ‘અરે યાર, હું પહેલેથી આવો મુફલીસ માણસ નથી. હું ફિલ્મ લાઈનનો માણસ છું પણ મુંબઈમાં તકલીફમાં આવી ગયો હતો એટલે અહીં આવી ગયો છું. મને એમ હતું કે અહીં મને મારે લાયક કામ મળી રહેશે પણ અહીં એવું કામ મળતું હશે? અહીં તો બધા પૈસે પૈસાનો હિસાબ કરવાવાળા. પૈસા તો દોસ્ત ત્યાં મુંબઈમાં છે.’

‘મુબઈની તો દોસ્ત, મેંય બહુ વાતો સાંભળી છે પણ હજુ સુધી મુંબઈ જવાનો ચાન્સ મળ્યો નથી. તે ત્યાં ફક્ત પૈસાની જ રેલમછેલ છે કે બીજી બધીય?’ આંખ ફાંગી કરતાં અબ્દુલે પૂછ્યું. ‘અરે ત્યાં શું નથી એમ પૂછો ને! છોકરીઓ તો રમાડતાં થાકો. આવડવું જોઈએ. એમાં તો હું ફસાઈ ગયો.’ ‘કેમનો ફસાઈ ગયો?’

‘એક લફરું કરેલું. છોકરી હતી માલ પણ એ પરણેલી હતી. એક દિવસ એના જ ફ્લેટમાં અમે બેય મઝા કરતાં હતાં ને એનો ધણી આવી ગયો. પોલી છોકરી તો સરકીને બેડની પાછળ ભરાઈ ગઈ. મને લાગ્યું કે જો ઢીલા પડ્યા તો સોએ વરસ પૂરાં જ સમજો. એટલે મેં પેલાના માથામાં ફ્લાવરવાઝ ઝીંકી દીધું. પેલો એક જ ઘામાં ખતમ થઈ ગયો ને હું સીધો ભાગ્યો આ તરફ. મારે મારો લાખોનો સામાન અને બૅંકમાંના પૈસા બધું જ છોડી દેવું પડ્યું.’

‘ત્યાં કઈ લાઈન હતી તારી?’

‘હું ત્યાં ફોટો ટેક્નીશીયન હતો. તને એમાં સમજણ નહીં પડે. હું કાલે મારું આલ્બમ લઈને આવીશ અને તને બધું સમજાવીશ.’

‘તું કહે તો ખરો. મને તમારી ફિલ્મની લાઈનનું જાણવાનું મન થાય છે.’

‘જો હું તને ટૂંકમાં સમજાવું. તું ફિલ્મોમાં જે મોટી અને ભભકદાર સિનેરી જુએ છે તેમાં એમાંનું કશુંય સાચું નથી હોતું. ઘણી વખત તમને એક દરિયો દેખાય છે પણ ત્યાં હોય છે એક નાનકડું તળાવડું. બધી અમારી ફોટોગ્રાફીની જ કરામત. હું કાલે તને મારું આલ્બમ બતાવીશ અને સમજાવીશ એટલે તને બધી ખબર પડી જશે.

‘તો કાલે તું તારું આલ્બમ ચોક્કસ લેતો આવજે.’

‘ચોક્કસ લેતો આવીશ. કૉલ એટલે કૉલ.’ ગળા સુધી પીધા પછીય પેલો પોતાનું બીજા દિવસનું પાકું કરતો હતો પણ એને ક્યાં ખબર હતી કે એ પોતે અબ્દુલના દિમાગી તરંગમાં સામેલ થઈ જવાનો હતો?

જ્યાં સુધી ભજિયાં પહોંચ્યાં ત્યાં સુધી બેયનું પીવાનું ને બબડવાનું આમ જ ચાલતું રહ્યું. પછી તો ફીલીપભાઈનામાં એવા હોશ જ ક્યાં રહ્યા હતા કે ચાલીને પાતાની ખોલી સુધી જઈ શકે! અરે ચાલવાની તો વાત જ શી? એ ખુરસીમાથી ગબડ્યો ને એમ જ સવાર સુધી જમીન પર પડી રહ્યો. અબ્દુલનામાંય ક્યાં એવા હોશ રહ્યા હતા કે તેને ટેકો આપીને પથારી સુધી લઈ જાય? હા, એનામાં પોતાની પથારી સુધી જવાના હોશ રહ્યા હતા ખરા.

સવારે ઊઠ્યા ત્યારે ફીલીપને તો પોતે રાતે શું કહ્યું હતું એય ક્યાં યાદ હતું! જતી વખતે એને જ્યારે અબ્દુલે આલ્બમ લેતા આવવાનું યાદ દેવડાવ્યું ત્યારે એણે પૂછ્યું: ‘શું?’

‘કેમ, તારું ફોટાનું આલ્બમ! રાતે તેં લેતા આવવાનું કહ્યું હતું એ યાદ છે કે ભૂલી ગયો છું? ‘એ તો યાદ છે ને! હમણાં ઘેરથી આવતાં લેતો આવીશ ને તને રાતે બતાવીને વિગતવાર સમજાવીશ.’ જ્યાં સુધી આલ્બમની વાત હતી ત્યાં સુધી તો અબ્દુલને મનમાં ગંજેરીનાં ગપ્પાં જ લાગતાં હતાં પણ ફીલીપ ફિલ્મ લાઈનનો માણસ હતો ને બોલવાચાલવામાં સરખો હતો એટલે અબ્દુલને એ ગમી ગયો હતો. વળી પોતાને અફતાબ કે મન્સુર કરતાં એની સાથે વધારે સારું ગોઠશે એમ એને લાગવા માંડ્યું હતું.

લગભગ બપોરના બે વાગ્યે એ આવ્યો ત્યારે પોતાની સાથે એ બે મોટાં મોટાં આલ્બમ લેતો આવ્યો હતો. આવાં મોટાં આલ્બમ જોઈને અબ્દુલની ઈંતેજારી બમણી થઈ ગઈ હતી. એ સાંજે બેય જણાએ ફરીથી પાછી જમાવી. શરાબનો દોર શરૂ કરતા પહેલાં ફીલીપે કહ્યું: ‘પહેલાં હું તને મારાં આલ્બમ બતાવી દઉં. એક વખત પીવાનું શરૂ કર્યા પછી બતાવવા બેસીશ તો પીવાની ને આલ્બમની બેયની મઝા મારી જશે.’

‘તો ચાલ, પહેલાં એ પતાવી દઈએ. લાગે છે કે મનેય તારી ફિલ્મ લાઈનમાં રસ પડવા માંડ્યો છે. મારે તો તારી સાથે મુંબઈ આવીને બધું નજરે જોવું હતું પણ તું ફસાઈ પડ્યો છું એટલે શું થાય?’

‘એનોય તાલ પાડી દઈશ. હું ફસાઈ પડ્યો છું પણ તું તો ફસાઈ પડ્યો નથી ને! મારે ત્યાં હજુ પણ તારા જેવા બેચાર દોસ્તો મારી સાથે દોસ્તી નિભાવી રહ્યા છે. જ્યારે તું અહીં બરાબર સેટ થઈ જાય ત્યારે મને કહેજે ને! તારે ફિલ્મનું શુટિંગ જોવું હશે તો એનીય વ્યવસ્થા હું અહીં બેઠાં ગોઠવી શકું તેમ છું.’

‘લે ચાલ હવે, ભજિયાં ઠંડાં પડી જાય છે. બતાવવા માંડ.’

ને ફીલીપે આલ્બમ બતાવવા માંડ્યું. એક ફોટો બતાવી એણે પૂછ્યું: ‘જો, આ ફોટામાં તને શું દેખાય છે?’

‘એક બહુ મોટો બંગલો છે ને તેના પોર્ચમાં એક બહુ મોઘી કાર પડી છે.’ ‘એ બંગલોય નથી ને ત્યાં કારેય નથી. પૂઠામાંથી બનાવેલું એક છોકરાંને રમવા બનાવ્યું હોય એવું એ મકાન છે. ને તેય આખું મકાન નથી. ફક્ત આગળની દિવાલો જ છે ને એમાં પૂઠાનાં બનાવીને બારી તથા બારણાં ગોઠવ્યાં છે ને રંગ કર્યો છે. આગળ ઊભી છે એ કાર પણ રમકડાની જ કાર છે ને બાગમાં જે ઝાડ દેખાય છે એય નાનાં ને બનાવટી છે. પણ એ બધું એવું આબેહુબ બનાવ્યું છે કે જોનારને એ સાચું જ લાગે. પછી લાઈટની ગોઠવણી કરીને એ બધું ફિલ્મમાં એવી રીતે બતાવવામાં આવે છે કે બધા તારી જેમ થાપ ખાઈ જાય છે.’

‘એ બધું એટલું નાનું હોય તો એમાં જ્યારે માણસોને આવતાંજતાં બતાવવાં હોય ત્યારે કેવી રીતે બતાવી શકાય?’

‘પહેલું આ ઘર બતાવ્યું હોય એટલે બધા તો એમ જ માનતા હોય છે કે એ લોકો એ જ ઘરને જુએ છે પણ એ વખતે તે બીજું જ ઘર હોય છે. ઘણી વખતે એ પણ માત્ર દિવાલો અને બારીબારણાં ગોઠવીને જ પૂઠાંનું બનાવેલું માત્ર ખોખું જ હોય છે.’ કહેતાં એણે આલ્બમનાં એક પછી એક પાનાં ફેરવવા માંડ્યાં. ને એમાં ફીલીપને પોતાની કારીગરી બતાવવામાં અને અબ્દુલને એ જોવામાં એવો તો રસ પડ્યો કે એમનાં ભજિયાં ઠડાં પડી ગયાં એનુંય એમને ભાન ન રહ્યું. પછી તો બેયને પીવાની એવી તો તલપ લાગી હતી કે બહાર જઈ ભજિયાં ફરીથી તરીને ગરમ કરાવી લાવવાનીય એમને જરૂર ન જણાઈ. બેય જણા પીવા બેસી ગયા. જો કે પીતાં પીતાંય એમની આ વાતો ચાલતી જ હતી. આ વાતોમાંથી અબ્દુલના દિમાગમાં એક પ્લાન ઘડાવા માંડ્યો હતો. એણે પીવામાં કાળજી રાખીને મનમાં આવેલા પ્લાનના બરાબર આંકડા ગોઠવવા માંડ્યા.

ફીલીપની આ આવડતનો સાથ લઈને પોતાના ઉપરીઓને કેવી રીતે ઉઠાં ભણાવવાં એની આછીપાતળી રૂપરેખાય એણે મનમાં ને મનમાં કંડારી લીધી. એની આ આવડતનો ઉપયોગ કરીને વિશાળ લશ્કરી સાધનોની તસ્વીરો એમને મોકલીને પોતાને માથેથી હાલ પૂરતો દાવ કાઢવાની વાત એના મનમાં પાકી થઈ ગઈ હતી. પણ અત્યારે ફીલીપની સાથે વાત કરીને કશું નક્કી કરી શકાય તેમ ક્યાં હતું? ફીલીપ તો અત્યારે સાતમા સ્વર્ગમાં વિચરી રહ્યો હતો ને અબ્દુલ પોતેય ક્યાં પૂરા ભાનમાં હતો?

કાંઈ વાંધો નહીં, મારેય એની સાથે વાત કરતા પહેલાં આખો પ્લાન બરાબર ચકાસી લેવો પડશે જ ને! એટલે આવતીકાલે એની સાથે શાંતિથી વાત કરવી જ બરાબર થશે એમ વિચારી એણે મન મનાવ્યું. પોતાના ઉપરીઓમા મનમાં બરાબર ઠસી જાય અને એનો ભેદ ઉકેલવા બધા વધારે નહીં તોય ત્રણચાર મહિના આઘાપાછા થયા કરે એટલે પોતાને એટલી તો નિરાંત. પછીની વાત પછી. વળી કોઈ નવી તરકીબ વિચારીશું. એણે મનમાં વિચાર્યું. એની મૂળ આવડત કામ કરવામાં નહીં પણ કામનો દેખાડો કરવામાં જ હતી ને!

વધારે વિચારતાં એને લાગ્યું કે ફીલીપની સાથે ચોખ્ખી વાત કરવાને બદલે કશીક ભળતી જ વાત કરવી બરાબર થશે. એને કેવી રીતે વાત કરવી એનો પ્લાન પણ એણે વિચારી કાઢ્યો. એનું શેતાની મગજ આવા પ્લાન બનાવવામાં જરાય ઓછું ઊતરે એમ ક્યાં હતું? એના આ શેતાની દિમાગની સહાયથી તો એ આટલો ઉપર આવી ગયો હતો. પણ એણે એના એ શેતાની મગજથી વિચાર્યું હોત તો એને લાગ્યા વગર ન રહ્યું હોત કે એ દિમાગથી ગભરાઈને જ એના ઉપરીઓએ એને આ જોખમી મીશન પર ધકેલી મૂક્યો હતો. પાછી એવી જ બીજી સાંજ પડી. બેય જણા પાછા શરાબની મહેફિલ જમાવીને બેસી ગયા. ફીલીપ કહે: ‘કાલે તને મારા આલ્બમમાં મઝા આવી ને! તને લાગ્યું જ હશે કે મારા જેવો કલાકાર માણસ અહીં ક્યાં ભરાઈ પડ્યો છે! સાવ સાચી વાત છે. જો હું મુંબઈમાં હોત તો આજે મારી પાછળ મોટા મોટા પ્રોડ્યુસરો આંટા મારતા હોત.’

તો આ તરફ અબ્દુલમીંયાંય ચાલતી ગાડીએ ચડી બેસવામાં ક્યાં ઓછો ઉતરે એવો હતો! એણે કહ્યું: ‘મારેય વડોદરામાં એવી જાહોજલાલી હતી કે ના પૂછો વાત. પણ મેં કાર ચલાવતાં એક પોલીસવાળાને જ ઉડાવી દીધેલો. એ તો મારું નસીબ એટલું સારું કે એ પોલીસવાળો બચી ગયો પણ પછી તો આખું પોલીસખાતું મારી પાછળ આદુ ખાઈને પડી ગયું. કોર્ટના લફરામાંથી તો હું ગમે તેમ કરીને છૂટ્યો પણ તને તો ખબર જ છે ને કે પોલીસની દોસ્તીય બૂરી અને એમની દુશ્મનીય બૂરી. એમની તકલીફોથી થાકીને મેં બરોડાને સલામ કરીને અમદાવાદનો રસ્તો પકડ્યો.’

‘તારે તો એટલું સારું થયું કે તું એટલેથી જ છૂટ્યો પણ મારાથી તો કોઈને મારું સાચું ઓળખાણ અપાય એવુંય રહ્યું નહીં. આ તો તારી સાથે આટલી ઓળખાણ થઈ છે એટલે મેં તને મારી બધી વાત કરી. મારો તો એક સિધ્ધાંત છે કે દોસ્તીમાં નો સિક્રેટ.’ ફીલીપની જીભ શરાબની અસરમાં આવતી જતી હતી એટલે એના બોલવામાં પણ એની અસર વર્તાતી હતી.

આજે અબ્દુલે ફીલીપને પોતાની યોજનાની વાત કરવાનું નક્કી કર્યું હતું એટલે એણે પીવામાં ને પાવામાં કાળજી રાખી હતી. એને લાગ્યું કે ફીલીપ આટલા હોશમાં હોય તો જ એને પોતાની યોજનાની વાત કરવી વધારે સલામત હતી. વળી પોતાની એ ઉપજાવી કાઢેલી વાત ફીલીપને ગળે ઉતરી જાય એ રીતે રજૂ કરવાની તૈયારી તો એણે કરી જ રાખેલી હતી.

ફીલીપ શરાબની અસરમાં વધુ આવી જાય તે પહેલાં એણે કહ્યું: દોસ્ત, તારે લાયક એક કામ છે. મને એક મીલીટરી મેનની છોકરીથી પ્યાર થઈ ગયો છે. હવે એનો બાપ કહે છે કે એ એની દીકરી કોઈ મીલીટરીના અફસરની સાથે જ પરણાવશે. તું જો મને મદદ કરું તો હું મારી પિછાણ એક મીલીટરી અધિકારી તરીકેની ઊભી કરીને એની સાથે શાદી કરી શકું. મારા મનમાં તારું આલ્બમ જોઈને એક વિચાર આવ્યો છે.’

‘એમાં મારાથી કાંઈ થઈ શકે એમ હોય તો મને કહે.’

‘તારે લાયક જ કામ છે. મને કાલે આલ્બમ જોતી વખતે જ ખ્યાલ આવ્યો કે તું તારી ફોટો ટેકનિકથી એવી કોમ્પ્લીકેટેડ મશીનરીની તસ્વીરો બનાવી આપે કે એના બાપને લાગે કે હું કોઈ મહત્વના હોદ્દા પર હોઉં તો જ આવી તસ્વીરો મારા કબજામાં હોઈ શકે.’

‘કોમ્પેલીકેટેડ એટલે કેવી?’

‘એવી કોમ્પ્લીકેટેડ કે લશ્કરનો કાઈ વડો જુએ તોય એ કયા પ્રકારની મશીનરી છે એ ન ઓળખી શકે એવી. એના મનમાં એ ફોટા જોતાં એમ લાગવું જોઈએ કે લશ્કરની કોઈ ભયાનક લીલિંગ મશીનરીનો એ ફોટા છે. અબ્દુલે બરાબર ગોઠવી રાખેલી રીતે વાત કરતાં કહ્યું.

‘તારી વાત સાંભળતાં મને થોડો આછોપાતળો ખ્યાલ આવી જ ગયો છે. એ બધું તું હવે મારા પર છોડી દે. બધું બરાબર ગોઠવી વિચારીને હું તને કાલે વાત કરીશ. મારે એ માટે કેટલીક સામાન્ય ખરીદી કરવી પડશે પણ તું ધારું છું એના કરતાંય સારી રીતે હું તારું કામ કરી આપીશ. કાલે હું તને બધું વિગતવાર સમજાવીશ એટલે તને ખ્યાલ આવી જશે.

‘તો કાલે નક્કી. પણ દોસ્ત, કામ બરાબર અસરકારક થવું જોઈએ. પૈસાની ફિકર ના કરતો. મારે માટે આ જીવન મરણનો પ્રશ્ન છે. એમાં ઢીલ કરાય તેમ નથી. જો હું આમાં મોડો પડું તો એનો બાપ એના નિકાહ કોઈ બીજા સાથે પઢાવી લે એવું છે. તારો જે ખર્ચો થશે એ હું તને આપી દઈશ પણ કામ એવું થવું જોઈએ કે એનો બાપ પણ ચકરાવામાં પડીને ગોથાં ખાયા કરે.

‘હવે તું એની ચિંતા કરવાની છોડી દે. હું એવી ટેકનિક વાપરીશ કે એનો બાપ એને તારી સાથે પરણાવવા ઉતાવળો થશે. એના મનમાં એમ થશે કે પોતે જો મોડો પડશે તો કોઈક બીજો વચમાં પેસી જશે.’

પછી તો ફીલીપ કામે લાગી ગયો. એણે બજારમાંથી જરૂરી ચીજવસ્તુઓ ભેગી કરી લીધી ને એક દિવસ એના બધા સરંજામ સાથે એ અબ્દુલને ત્યાં આવી પહોંચ્યો. બધો સરંજામ જોઈને અબ્દુલ તો ગૂંચવાડામાં જ પડી ગયો. ‘મારી આ નાનકડી ખોલીમાં આટલી નાનીનાની ચીજોથી તું શી કરામત કરીને મોટી મશીનરીની ભભક ઊભી કરી શકીશ એ જ મને સમજાતું નથી.’ એણે ગૂંચવાતાં કહ્યું. ‘તું તારે જોતો જા. જ્યારે હું મારું કામ પૂરું કરીશ ત્યારે તું પણ ચક્કરમાં પડી જઈશ. તનેય લાગ્યા વગર નહીં રહે કે આ કોઈ મોટા લશ્કરી સરંજામના ફોટા છે.’

‘ઓકે, તું બોસ છું પણ દોસ્ત, વટ પડી જવો જોઈએ.’

ને એમ અબ્દુલ પોતાના વડાઓને ચક્કરમાં નાખવા ને ફીલીપ પોતાના દોસ્ત અબ્દુલને પોતાની કરામતથી તાજ્જુબ કરવા મેદાને પડ્યા.

૬. નવો જાસુસ

– જયંતીભાઈ પટેલ

ફીલીપની કારીગરી રંગ લાવી. અબ્દુલ તો ફીલીપે આપેલા ફોટા જોઈને ચક્કર જ ખાઈ ગયો. એમાં કોઈ મોટા પહાડની તળેટીમાં મોટાં મોટાં ઝાડની નીચે આછાં ઝૈડાંમાં ઢંકાએલી ભેદી મશીનરીના મોટામોટા સ્પેરપાર્ટ પડ્યા હોય એવું લાગતું હતું. પાછળ જ એક બહુ વિશાળ ગોડાઉન જેવું મકાન પણ દેખાતું હતું. ઈલેક્ટ્રીકની હાઈ ટેન્શન લાઈન અને એના થાંભલા પણ દેખાતા હતા. ફીલીપે નાનામાં નાની ચાજનીય કાળજી લઈને આ બધું કર્યું હતું. એની ફિલ્મ લાઈનની જાણકારી પોતાની આ નકલી જાસુસીમાં કામ કરી જશે એવી અબ્દુલને મનમાં ખાતરી થઈ ગઈ. હતી. પણ અબ્દુલને ખાતરી હતી કે પોતાના ઉપરીઓ આટલાથી ધરાય તેમ નહોતા. એટલે એણે એક કાકરે બે પક્ષીઓ મારવાનું વિચાર્યું.

એના ઉપરીઓ એને કેટલાય વખતથી તંગ કરી રહ્યા હતા. એમનું કહેવું એમ હતું કે એણે એકલાએ જ બધાં કામ કરવાનાં ન હતાં પણ બીજા લોકલ જાસુસોને ભરતી કરીને આખું નેટવર્ક ઊભું કરવાનું હતું. હવે જ્યાં અબ્દુલના પગ જ સ્થિર થયા ન હતા ત્યાં આવું નેટવર્ક કેમ ઊભું કરવું એ જ અબ્દુલને સમજાતું ન હતું. પણ આ ફોટા હાથમાં આવતાં જ એના કુટીલ મગજમાં એક પ્લાન ઘડાઈ ગયો.

એણે એવું ઠઠાડી દેવાનું નક્કી કર્યું કે આ ફોટા પોતે નવા જ ભરતી કરેલા એક જાસુસ મારફતે મળ્યા છે. આમાં કોઈ ગમે તે એક માણસનું નામ આ જાસુસ તરીકે ઠઠાડી દેવાનું તેણે નક્કી કરી નાખ્યું. પણ આ કાવતરામાં એ ફીલીપને સામેલ કરવા માગતો ન હતો. ને એણે એને પોતાની સાચી ઓળખ આપી પણ ક્યાં હતી? એને તો પોતે અગાઉ જે વાત કરી હતી એને વળગી રહીને ફક્ત એક દોસ્ત જ બનાવી રાખવા માગતો હતો. પણ જે માણસનું નામ પોતે પોતાના ઉપરીઓને આપે એ તદ્દન કલ્પીત પણ આપવા માગતો ન હતો. વળી એ નામ એવું હોવું જોઈએ કે પેલાં મોટાં માથાંઓને ઝટ ગળે ઉતરી જાય.

છેવટે બહુ વિચારને અંતે એને એક રસ્તો સૂઝ્યો. ફીલીપે એને એક વખત સુરી ખાનનું નામ આપ્યું હતું એનો ઉપયોગ આ જાસુસ તરીકે કરવાનું એણે નક્કી કર્યું. પણ તેની આ યોજનામાં એક મોટી ખામી હતી. એને ફક્ત સુરીના નામની જ ખબર હતી. હા, ફીલીપે વાતવાતમાં એને કહ્યું હતું કે એને ને સુરીને સારી દોસ્તી હતી.

ફીલીપે એને એક વખત કહેવું કે સુરી મુંબઈમાં ઠીકઠીક જાણીતો એક્ટર હતો પણ એનાં બેત્રણ પિક્ચર ઉપરાઉપરી ફ્લોપ ગયાં એટલે બધા તેને હીરો તરીકે લેવામાં અચકાતા હતા ને નાના રોલ લેવામાં સુરીનું મન માનતું ન હતું. છેવટે થાકી હારીને એણે મુંબઈને છેલ્લી સલામ ભરીને વતન અમદાવાદમાં સ્થિર થવાનું અને ગુજરાતી ફિલ્મોમાં કામ કરવાનું નક્કી કર્યું હતું. અમદાવાદમાં કોઈ ફિલ્મ સ્ટુડિયો ન હતો પણ નજીકના ગાંધીનગરને કારણે અમદાવાદ બધા ફિલ્મ નિર્માતાઓનું જાણે બીજું ઘર જ બની રહ્યું હતું.

વળી સુરીનું તો પોતાનું બાપદાદાનું ઘર હતું. અરે, ઘર શું નાની સરખી જાગીર જ હતી ને. એટલે એણે અમદાવાદમાં રહેવાનું નક્કી કર્યું હતું. એણે અહીં આવ્યા પછી બેચાર ગુજરાતી ફિલ્મોમાં કામ પણ કર્યું હતું પણ એને એમાં ઝાઝી સફળતા મળી ન હતી.

એટલે એમ કહેવાય કે એ હાલમાં તો અમદાવાદમાં બેકારી ભોગવી રહ્યો હતો. આમ છતાં મુંબઈથી જે થોડી મૂડી રળી લાવેલો તેનું જતનપૂર્વક રોકાણ કરીને એ મોજથી રહેતો હતો. અબ્દુલના મનમાં જે યોજના હતી એમાં આ સુરી બંધબેસતો થઈ શકે એમ હતો કે નહીં એ જાણવા માટે એક વખત એને રૂબરૂ મળી લેવું જોઈએ એમ અબ્દુલના મનમાં થતું હતું.

છેવટે એણે એક દિવસ ફીલીપને વાત કરી: ‘દોસ્ત એક વખત તારા દોસ્ત સુરીને રૂબરૂ મળવાની મને ઈચ્છા છે.’

‘તે એમાં શી મોટી વાત છે? કાલે જ ગોઠવી કાઢીએ. એનેય આપણી જેમ મહ્ફિલ જમાવવાની ટેવ છે એટલે સાંજ પર જ ફાવશે. આજે હું તેની સાથે વાત કરીને જેવું હશે તેવું કાલ સાંજ પહેલાં તને જણાવીશ.’

‘આવા એક્ટરને મળવાનું ને એની સાથે વાત કરવાનું મને ઘણા સમયથી મન હતું તે તારી મદદથી પૂરું થશે.’ અબ્દુલે ફીલીપને મસ્કો માર્યો.

‘એમાં મારે શી ધાડ મારવાની હતી! એય બાપડો અહીં એકલો પડી ગયો છે. મને એ આગ્રહ કરીને ઘણી વખત બોલાવતો હોય છે. તું જોજે ને એ આપણે એને ત્યાં જઈએ ત્યારે કેટલો ખુશ થાય છે એ!’

ને ફીલીપે બીજા દિવસે સુરીને ત્યાં જમવાનું ને મહેફિલનું ગોઠવી પણ કાઢ્યું. એ સાંજે જ્યારે અબ્દુલ ફીલીપની સાથે સુરીને ત્યાં પહોંચ્યો ત્યારે ત્યાંનો વૈભવ જોઈને એ છક જ થઈ ગયો. એને થયું કે એ કોઈ રાજમહેલમાં તો નથી આવી ચડ્યો ને! અને હતું પણ એવું જ સુરીના બાપ એક નવાબના બહુ કરીબી દોસ્ત હતા. જ્યારે ભાગલા પડ્યા ને બધા પાકિસ્તાન ભાગતા હતા ત્યારે નવાબ પણ પાકિસ્તાન ભાગી ગયા હતા. પણ અમદાવાદની એમની આ જાગીરનું કોઈ તાત્કાલીક ઘરક ન મળવાથી થાકીને એમણે આ જાગીર સુરીના બાપને આપી દીધી હતી. સુરીના બાપનેય પાકિસ્તાન જવાનું મન તો હતું પણ આવી જાગીર હાથમાં આવી ગઈ એટલે એમણે પાકિસ્તાન જવાનું માંડીવાળીને ભારતમાં જ રહેવાનું નક્કી કરી લીધું હતું.

અત્યારના સંજોગોમાં આ જાગીરની બજાર કિંમત નાખી દેતાંય સાતેક કરોડની ગણાય, અબ્દુલે મનોમન ગણતરી માંડી. આવા માણસની સાથે દોસ્તી બાંધવાની તક મળે એય એક લહાવો ગણાય. એને થયું ગમેતેમ કરીનેય સુરી સાથે દોસ્તી કરવી જ છે અને સાચવી પણ રાખવી છે. તો બીજો વિચાર એને એ આવ્યો કે આવા માણસ મારફતે આ ફોટા મળ્યા છે અને એને જાસુસ તરીકે સાથે લીધો છે એવી વીત કરી હોય તો પોતાના ઉપરીઓ પર એની અસર પણ બરાબર થાય.

હા, એ લોકો એની પાછળ પડી જાય કે એની સાથે સીધો સંપર્ક કરવા પ્રયત્ન ન કરે એ માટે જરૂરી પગલાં અગાઉથી લઈ લેવાં જોઈએ. જો એમને એમ જણાવ્યું હોય કે સુરીએ આ કામ ફક્ત પોતાની સાથેની દોસ્તી અને પાંચ લાખની લાલચને કારણે જ કર્યું છે. જો એ માણસ ખુલ્લો પડી જાય તો એને માથે જાનનું જોખમ થઈ જાય એમ છે.

એ માણસ કાયમ ભીડમાં રહે છે એટલે ભવિષ્યમાં એ ફરીથી ભીડમાં આવશે ત્યારે હું મારી રીતે એની પાસેથી આવું કોઈ મોટું કામ કઢાવીશ. તમે એની સાથે સીધો સંપર્ક સાધવાનો પ્રયત્ન ના કરતા. કાંઈક આડુંઅવળું થઈ જશે ને હું ઉઘાડો પડી જઈશ તો મારે બધું પડતું મૂકીને પાછા પાકિસ્તાન ભાગી આવવાનું થશે. અબ્દુલે પોતાના પાકિસ્તાની ઉપરીઓને ઊઠાં ભણાવવાના આવા તો કેટલાય વિચાર કરી નાખ્યા.

થોડી વાર પછી બધા સુરી મહલના દિવાનખાનામાં શરાબની ચુસ્કીઓ ભરતા બેઠા હતા ત્યારે અબ્દુલને સુરીનો વધારે પરિચય થયો. પોતે ફીલીપની સાથે રોજ જે મહેફિલ પોતાને ત્યાં ગોઠવતો હતો એ તો આ મહેફિલની સામે દારૂના કોઈ હલકા પબના ગંધાતા ખૂણામાં છુપાઈને દેશી શરાબ પીતા હોય એવો માહોલ હતો એમ એને લાગ્યા વગર ન રહ્યું.

એને થયું કે દોસ્તી બંધાય પછી કોઈક વખત સુરીને ખાવા-પીવા બોલાવવો હોય તો પોતાને ઘેર તો ન જ બોલાવી શકાય. એને માટે તો કોઈ સારી હોટલમાં જ વ્યવસ્થા કરવી પડે પણ આ દારૂબંધીના રાજ્યમાં એવી મહેફિલ ગોઠવાય શી રીતે?

જો કે એનોય રસ્તો વાતવાતમાં થઈ જતો લાગ્યો. એને સુરીની સાથેની વાતોમાં જાણવા મળ્યું કે એ પોતે કોઈ અંગત દોસ્તો સિવાય કોઈને ઘેર બોલાવતો ન હતો. મુંબઈના કોઈ જૂના દોસ્ત આવી ચડે તો એ એમને માટે બારોબાર હોટેલમાં જ વ્યવસ્થા કરાવી દેતો હતો. એનો એક દોસ્ત જાકુબીના ધંધાનો માહેર હતો ને પોલીસ સાથે સારા સંબંધો નિભાવતો હતો. અરે, ઘણી વખત તો એ પોલીસવાળા માટેય ત્યાં આવી પાર્ટીઓ ક્યાં ગોઠવતો ન હતો!

અબ્દુલને જેટલો સુરીનો સ્વભાવ પસંદ પડ્યો એના કરતાંય એની પત્ની ઝુબેદાનો સ્વભાવ વધારે પસંદ પડ્યો. રૂઢિચુસ્તતાની બેડીઓમાં જકડયેલી પાકિસ્તાની સ્ત્રીઓ કરતાં તદ્દન વિપરિત, સ્વતંત્ર અને વાચાળ એવી ઝુબેદાથી એ અંજાઈ ગયો. એના બોલવામાં જે છટા અને ચમત્કૃતિ હતાં એ એની કેળવણીની સાક્ષી પૂરતાં હતાં. વળી મુંબઈથી અને આવી પાર્ટીઓથી ટેવાયેલી ઝુબેદા જે સહજતાથી બધાની સાથે વર્તતી હતી અને સર્વ કરતી હતી એમાં પોતે એક સ્ત્રી હતી એનો જરા સરખોય ક્ષોભ એનામાં વર્તાતો ન હતો.

એ બધાને સર્વ કરતી હતી ને સાથે સાથે સમય કાઢીને ચૂસ્કીય ભરી લેતી હતી. ફિલ્મ લાઈનની વાતથી રાજકારણ સુધીની વાતમાંય તે અતડી રહેતી ન હતી. એની સાથેના એક જ વખતના ને આટલા ટૂંકા પરિચય છતાં અબ્દુલને લાગી રહ્યું હતું કે પોતે સુરીને ને ઝુબેદાને વરસોથી જાણે વરસોથી જાણતો હોય.

એ રાતે જ્યારે બધા છૂટા પડ્યા ત્યાર પછીય અબ્દુલના વિચારોની ઘંટી તો ચાલુ જ હતી. પોતે સુરી મારફતે આ ફોટા મળ્યા હોવાની વાત કરવા ધારી હતી એના કેવા પડઘા ત્યાં પડશે અને એનાં કેવાં પરિણામ આવા શકે એ બાબતમાં એમે ઝીણવટથી વિચારવા માંડ્યું. એમ કરતાં જ્યારે એને લાગ્યું કે એમાં કશો વાંધો આવશે નહીં ત્યારે એણે નિરાંતનો દમ લીધો ને એણે બાકી રાતની ઊંઘ ખેંચી કાઢી. બીજે દિવસે જ્યારે મોડેથી જાગ્યો ત્યારે એ આનંદમાં હતો. એના બેય કોયડાનો ઉપાય એને જડી ગયો હતો. એણે પોતે નક્કી કર્યા મુજબનો કાગળ ચીવટથી તૈયાર કર્યો ને એને બે વખત વાંચીને બધું બરાબર લાગતાં પોલા ફોટા સાથે એક એન્વલપમાં મૂકીને નિરાંતને દમ લીધો. પછી એમની કાયમની વ્યવસ્થા મુજબ પોકિસ્તાની એલચી કચેરીના ભેદિયાને એ એન્વલપ મોકલી આપ્યું.

હવે બૅાલ પાકિસ્તાની અધિકારીઓના કોર્ટમાં હતો. હવે જે કાઈ કરવાનું હતું એ એમણે કરવાનું હતું. એને એક વાતે સંતોષ હતો કે આનાથી પોતાના અધિકારીઓને જરૂર સંતોષ થશે ને પોતાની કારકિરદી પર ચાર ચાંદ લાગી જશે એ બાબતમાં એને શંકા જ ન હતી.

જે થયું એ વાતથી એને જે સંતોષ થયો એના કરતાં વધુ સંતોષ એને એ વાતે થયો કે એને આમાંથી પૂરા પાંચ લાખ રૂપિયાની કટકી મળવાની હતી. જેને કારણે એ કટકી મળવાની હતી એને તો બાપડાને એની ખબર પણ પડવાની ન હતી. પણ મોડેમોડેય એના મનમાં એક વિચાર આવ્યો ને એને ચિંતા થવા લાગી.

એને થયું કે એના અવળચંડા ઉપરીઓ વચમાં ટાંગ અડાવ્યા વગર રહેશે નહીં. એણે વિચાર્યું કે એમને ફરીથી એ યાદ દેવડાવવું પડશે કે એ લોકો જો સુરી સાથે સીધો વહેવાર કરવાની કોશીશ કરશે ને પેલો ગભરાઈ જશે તો પોતે ઉઘાડો પડી જશે ને પોતાને પાછા ભાગી આવવું પડશે.

એને એટલી તો ખાતરી થઈ કે આ ચીમકીની કશીક તો અસર પડશે જ કારણ કે એ લોકો એનાથી ડરતા હતા એટલે તો એમણે એને દેશમાંથી બહાર ધકેલી મૂક્યો હતો. ને થયું પણ એવું જ. એ લોકોને લાગ્યું કે એવોએ કહે છે એમ નહીં કરવામાં આવે તો અબ્દુલ કાદીર નામનું એ વાવાઝોડું પાછું અહીં આવશે તે અહીંની શાંતિને ઘમરોળી નાખશે. ને એમણે એના કહ્યા મુજબ વર્તવાનું નક્કી કરી લીધું. વળી એણે જે ફોટા મોકલ્યા હતા એ જોતાં એમને લાગ્યું હતું કે આવા અબ્દુલને કે સુરીને આજને તબક્કે ખોવા પોસાય તેમ ન હતા. એમના હાથમાં એ ફોટા આવ્યા કે તરત પાકિસ્તાની જાસુસી ખાતામાં દોડાદોડી શરૂ થઈ ગઈ.

પાકિસ્તાની જાસુસી ખાતાના વડા કેપ્ટન કુરેશીએ પોતાના વડાઓને ફોન જોડ્યો: ‘જનાબ, અમારા અબ્દુલ કાદીરે હિંદુસ્તાની લશ્કરના સરંજામના કેટલાક ગુપ્ત ફોટા મોકલ્યા છે. મને લાગે છે કે એનાથી આપણા મીશનને ઘણો લાભ થશે. આપણે એ ફોટાની ચકસણી કરવા માટે અને ભવિષ્યના પ્લાન કરવા માટે એક મીટિંગ તાત્કાલીક બોલાવવી પડશે.’

ને પછી તો એ બધાં મોટાં માથાંની તાકીદની એક મીટિંગ બંધ બારણે જામી પડી. એમાંના કોઈને એ ફોટા કયા પ્રોજેક્ટના હશે એનું ધડમાથું ન સમજાયું. ને ફીલીપની કારીગરીમાં એમને કશી ગેડ પડવાની જ ક્યાં હતી! પણ બધાના મનમાં એક વાત તો ઠસી જ ગઈ કે એ ફોટા હતા તો કોઈ મોટા ને અગત્યના પ્રોજેક્ટના જ.

પછી તો એ ફોટા સાથેની એક ટોપ લેવલની ફાઈલ તૈયાર થઈ ગઈ ને બીજે જ દિવસે એક કમીટીની નિમણૂંક પણ થઈ ગઈ. એમાં મીસાઈલથી માંડીને અણું ટેક્નોલોજીના જાણકારોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો. એક જ અઠવાડિયામાં આ નવી કમીટી આ ફોટાઓ ઉપર કામે લાગી ગઈ. એમની પહેલી મીટિંગમાં એક વાત પર બધા સંમત થઈ ગયા કે ફોટા હતા કોઈ અગત્યના લશ્કરી પ્રોજેક્ટના. હા, એ કેવા પ્રોજેક્ટના હતા કે એનાથી પાકિસ્તાની સંરક્ષણ પર શી અસર પડી શકે તેમ હતી એ એમની સમજમાં આવતું ન હતું.

સૌ પ્રથમ તો આ ફોટાના પાંચગણા ને દસગણા એન્લાર્જમેન્ય કઢાવવામાં આવ્યા. પછી પેલા ખાસ જાણકારોની એક મીટિંગ મળી. હવે તેમના મનમાં વધુ ખાતરી થઈ ગઈ કે એ ફોટા એવા ગુપ્ત પ્રોજેક્ટના હતા કે જેને અંગે પાકિસ્તાની લશ્કર કે જાસુસી ખાતાને કશી જાણકારી ન હતી. એમને અબ્દુલ કાદીરના આ કામ બદલ ગર્વ થયો. બધાને ખાતરી થઈ ગઈ કે અબ્દુલ કાદીર જેવો ગાંડો માણસ જ આવા અગત્યના ફોટા આટલા જુજ સમયમાં હાંસલ કરી શકે.

એના વડાઓને એક વાતે સંતોષ થયો કે એમણે એને મીશન હિંદુસ્તાનના નેજા હેઠળ ત્યાં ધકેલી મૂક્યો એ યોગ્ય જ કર્યું હતું. એનાથી બે ફાયદા થયા હતા. એક તો એમને માથેથી આ ફરજઘેલા ગાંડા માણસની કાશ ગઈ હતી અને એ ત્યાં રહીને જે કામ કરતો હતો એનાથી એમના ખાતાની નામના થતી હતી.

પછી તો એ ફાઈલને અતિ ગુપ્ત અને ક્લાસિફાઈડ કેટેગરીમાં મૂકવામાં આવી અને ખાસ સાવચેતી સાથે ખાસ નિષ્ણાતોની સમક્ષ તપાસ માટે રજૂ કરવામાં આવી. એમનો પહેલો રીપોર્ટ આવ્યો કે એ ફોટા લાંબા અંતરના અણું મીસાઈલના પ્રોજેક્ટના હોય એવી શક્યતા છે. પણ ચોક્કસ તો બેચાર દિવસ વધુ તપાસ કર્યા પછી જ કહી શકાય.

બે દિવસ પછી એમણે જે રીપોર્ટ આપ્યો એમાં સ્પષ્ટ જણાવવામાં આવ્યું કે એ ફોટામાં દેખાતી યંત્ર સામગ્રી હિંદુસ્તાનની હોવા અંગે શંકા છે. એ ચોક્કસ પરદેશથી સ્મગલ કરીને લવાએલી હોવી જોઈએ. ફોટાના વધુ મોટા એન્લાર્જમેન્ટ કઢાવીને બીજા જાણકારો પાસે ચોકસાઈ કરાવવી જરૂરી છે. વળી પાછી ચકાસણીની આ વિધિ શરૂ થઈ. ફોટાના વધુ મોટા એન્લાર્જમેન્ટ કઢાવવામાં આવ્યા. નિષ્ણાતોએ એ એન્લાર્જમેન્ટને માગ્નીફાઈંગ ગ્લાસ નીચે તપાસ્યા અને વધારે ચકાસણી માટે ફોટાની ગજેગજ માયક્રોસ્કોપમાં તપસવામાં આવી. એમાં એક વસ્તુ બહાર આવી કે એમાં ટનલ ખોદવા માટેના વિશાળ દાંતાવાળું ઓજાર દેખાતું હતું એમાં ઝાંખું ઝાંખું Made in China વંચાતું હતું. ચીન તો પાકિસ્તાન સાથે ગાઢ દોસ્તી ધરાવતું હતું એટલે એ તો હિંદુસ્તાનને આવાં મહત્વનાં સાધન વેચે તે નહીં જ પણ સ્મગલિંગથી શું નથી મળતું!

આ બધી કવાયત છતાં હજુ સુધી એમને એ જાણકારી મળી ન હતી કે એ સાધન હતું શું ને એ શાને માટે વાપરવા માટેનું હતું? છેવટે એમણે કોઈ પરદેશી નિષ્ણાતોની સેવા લેવાનું નક્કી કર્યું. પરદેશી એટલે એમને માટે તો અમેરિકન જ હોય ને! એમણે મસમોટી ફી લઈને દસ દિવસ પછી જે રીપોર્ટ આપ્યો એનાથી તો એમની જાણે હવા જ નીકળી ગઈ.

એ રીપોર્ટમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે એ ફોટા કોઈ અગત્યના પ્રોજેક્ટના હતા નહીં. પણ સાવ નકલી હતા. ને એમાં જે યંત્ર સામગ્રી દેખાતી હતી એ તો કેમેરાની કરામત જ હતી. આના પુરાવા તરીકે એમણે રીપોર્ટ સાથે કેટલાક ફોટા મોકલ્યા હતા ને એમાંય Made in China અક્ષરો સ્પષ્ટ વંચાતા હતા. એમણે રીપોર્ટમાં જણાવ્યું હતું કે એમણે એ ફોટા કારના એક નાના સરખા ગેરેજમાં જાતે જ પાડ્યા હતા ને તે પણ નજીવાં સાધનો વાપરીને.

હવે પાકિસ્તાની અફસરોને લાગ્યું કે પેલો નવો માણસ અબ્દુલને બનાવી ગયો હતો ને સરકારને પાંચ લાખનો ચૂનો લગાડી ગયો હતો. કે પછી અબ્દુલ જ કીરીગરી કરી ગયો હતો? એમણે આ બાબતમાં અબ્દુલથી છૂપી રીતે તપાસ કરવાનાં ચક્રો ગતિમાન કરી દીધાં. એમણે પોતાના પાકિસ્તાની એલચી કચેરીમાંના એક ટોચના જાસુસને સુરી પર ચાંપતી નજર રાખવાના ને એનો રીપોર્ટ કરવાના કામ પર લગાડી દીધો.

અબ્દુલને આની કશી ખબર ન હતી. એ તો એમ જ માનતો હતો કે એની ચાલ સફળ થઈ હતી. વળી એને પંદર દિવસ પહેલાં જ સુરીને આપવાના પાંચ લાખ રૂપિયા મળી પણ ગયા હતા ને એણે પોતાના હિસાબમાં એ સુરીને આપી દીધાનું લખી પણ દીધું હતું. આ પૈસા સુરીને તો આપવાના જ ક્યાં હતા? એને બાપડાને તો આ રૂપિયાની ખબર જ ક્યાં પડવાની હતી? પણ અબ્દુલને થયું કે સુરીને નામે પોતાને પાંચ લાખની કટકી થઈ હતી એટલે એણે સુરીને ને ફીલીપને પાર્ટી તો આપવી જ જોઈએ. એણે ફીલીપને સુરીની પેલી જાણીતી હોટેલમાં પાર્ટી ગોઠવી કાઢવા જણાવી દીધું.

◊         ને એક સાંજના એ પાર્ટી ગોઠવાઈ ગઈ. અબ્દુલ સુરીને મન ઘરના માણસ જેવો થઈ ગયો હતો ને સુરીના સંબંધના બીજા દસેક માણસોને એમાં બોલાવવામાં આવ્યા હતા એટલે સુરીની સાથે ઝુબેદા પણ પાર્ટીમાં આવી હતી. આવી હતી શું એણે આવતાંની સાથે જ પાર્ટીનો દોર પોતાના હાથમાં લઈ લીદો હતો. જેમ અબ્દુલને ઝુબેદાનો સ્વભાવ ગમી ગયો હતો એમ ઝુબેદાનેય અબ્દુલનો સ્વભાવ ગમી ગયો હતો.

ને સુરીની હાજરીમાંય ઝુબેદા અબ્દુલને છાનાંછપનાં અડપલાં કરી લેતી હતી. આમેય સુરી ફિલ્મ લાઈનનો આદમી હતો એટલે એને કદાચ આવી ખબર પડી હોત તોય એને એ બહુ ગંભીરતાથી લે તેવો ન હતો. છતાંય અબ્દુલ મનમાં ડરતો રહીને ક્યારેક ઝુબેદા સાથે ટોળ કરી લેતો હતો.

સુરીએ આ પાર્ટીમાં પોતાની ઓળખાણવાળા ત્રણ પોલીસ અધિકારીઓને પણ બોલાવ્યા હતા. તેણે એમની સાથે અબ્દુલની પોતાન એક દોસ્ત તરીકેની ઓળખાણ કરાવી હતી. પોલીસની સાથે ઓળખાણ થતાં, પહેલાં તો અબ્દુલને ગભરામણ થઈ પણ સુરીને કારણે એની એ ગભરામણ આનંદમાં પલટાઈ ગઈ. અબ્દુલને થયું કે એ લોકો પોલીસના માણસો છે છતાં સુરીના દોસ્ત છે એટલે એણે ડરવાની જરૂર નથી. જો કે એના ઉપરી અધિકારીઓ તરફથી એને જે સલાહ આપવામાં આવી હતી એ મુજબ તો એણે હિંદુસ્તાની પોલીસથી સો ગજ દૂર જ રહેવાનું હતું.

પણ એ ઉપરી અધિકારીઓને ક્યાં ખબર હતી કે સુરીના દોસ્ત એવા પોલીસવાળા સાથે દોસ્તી બાંધવી એ અબ્દુલને મન ડહાપણનું કામ હતું. પણ એને હજુ ક્યાં ખબર હતી કે હિંદુસ્તાનની પોલીસ દોસ્ત થાય તો જેટલી દિલાવર હતી એટલી જ ખતરનાક હતી જો દુશ્મન થાય તો. એટલે તો હિંદુસ્તાનમાં એક કહેવત બની ગઈ હતી કે પોલીસની દુશ્મનીય બૂરી ને એમની દોસ્તીય બૂરી. પણ હજુ એને ઝેરનાં પારખાં થયાં ન હતાં. એ પાકિસ્તાની જાસુસ હતો એટલે ક્યારેક તો થઈ પણ શકે તેમ હતાં. પણ પાકિસ્તાની જાસુસી ખાતું ઊંઘતું ન હતું કે અબ્દુલ પર આંધળો વિશ્વાસ મૂકીને બેસી રહ્યું પણ ન હતું. એમનો પેલો એલચી કચેરીવાળો જાસુસ કામે લાગી ગયો હતો. એણે અબ્દુલની આ પાર્ટીની તપાસ રાખી હતી ને એમાં પોલીસવાળાની હાજરીની પણ એને ખબર પડી ગઈ હતી. આ વાતને ગંભીર ગણીને એણે એ બાતમી પોતાના ઉપરી અધિકારીઓને પહોંચાડી દીધી હતી.

આ બાતમી મળતાં જ આખા જાસુસી ખાતામાં દોડાદોડ મચી ગઈ હતી. એમને એમ લાગ્યું હતું કે હવે પછીની કોઈ પણ ક્ષણે હિંદુસ્તાનની સરકાર વળતાં પગલાં લેશે. એમને પેલો સુરી પકડાઈ જાય કે વધેરાઈ જાય ચિંતા ન હતી કે અબ્દુલ વધેરાઈ જાય એનીય એમને ચિંતા ન હતી પણ જો એ પકડાઈ જાય તો પાકિસ્તાની જાસુસી ખાતાની ઘણી બધી પોલ ઉઘાડી પડી જાય તમ હતી. વળી એને સમયસર ત્યાંથી ભગાડીને પાકિસ્તાન બોલાવી લેવો પડે એ તો એમને જરાય પોસાય તેમ ન હતું. એટલે હવે તો એમને આ અબ્દુલરૂપી સાલ કેમ કાઢવું એની જ ચિંતા એમને વધારે હતી.

છેવટે એમણે નક્કી કર્યું કે અબ્દુલનું તો જે થવાનું હશે એ થશે પણ સુરીનો કાંટો તો તાત્કાલીક કાઢી જ નાખવો. ને એમણે એ મુજબનો સંદેશો એમના પેલા માણસને મોકલી આપ્યો. ને પેલા માણસે આવું કામ કરી શકે તેવા માણસને પણ સંદેશો મોકલી બોલાવી લીધો. આવા માણસોની યાદી એની પાસે તૈયાર જ હતી એટલે એમાં વાર થાય તેમ ન હતી. આમાં પાકિસ્તાનની સરકારની સંડોવણીની ગંધ આવવી ન જોઈએ એવો ઉપરથી ખાસ હુકમ હતો એટલે એણે અમદાવાદની બહારના એક નામીચા માણસને આ કામ સોંપ્યું હતું. આ બધી ગોઠવણીમાં બધા મળીને લગભગ દસેક દિવસ નીકળી ગયા. ને એક વહેલી સવારે ફરવા નીકળેલા સુરીની ઉપર એક ટ્રક ફરી વળી. કેટલાક લોકોએ સુરીને હૅાસ્પિટલમાં પહોંચતો તો કર્યો પણ ત્યાં સુધીમાં તો એ મરણ પામ્યો હતો.

સુરીના ઍક્સીડેન્ટના સમાચાર મળતાં જ અબ્દુલ, ફીલીપ અને અન્ય દોસ્તો સુરી મહલમાં એકઠા થઈ ગયા. કોઈ ઝુબેદાને સાંતવન આપતા હતા તો કોઈ ઍક્સીડેન્ટ કરીને ભાગી ગયેલા ટ્રક ડ્રાયવરને શોધી એને યોગ્ય અંજામે પહોંચાડવાની યોજના કરતા હતા. સુરીના પાલીસવાળા દોસ્તો ઝુબેદાને હૈયાધારણ આપવા પ્રયત્ન કરતા હતા કે એ લોકો કોઈ પણ ભોગે એ ડ્રાયવરને પકડીને જ રહેશે.

બીજા બધા આ બનાવને ભલે અકસ્માત ગણતા હોય પણ અબ્દુલના મનમાં એક વાત ઊગી ગઈ હતી કે એ એક અકસ્માત ન હતો. ને એ કદાચ અકસ્માત હોય તોય એ પાકિસ્તાની જાસુસી ખતાની સાજીસનો જ એક ભાગ હતો. એણે મનમાં ગાંઠ વાળી કે આ કાવતરાના કરનારને પોતે જ ગમેતેમ કરીને યોગ્ય ફેજે પહોંચાડશે. પોતે અગાઉથી ના પાડ્યા છતાં પોતાના મોવડીઓએ આ કામ કર્યું એ વાત એમને અને એમના આ પ્રોજેક્ટ હિંદુસ્તાનને નડવાની જ હતી.

 

 

૭. જાસુસી કી ઐસી કી તૈસી

એ સ્વીકારીને જ ચાલવાનું હતું કે એનાં દાણાપાણી આવતાં હતાં તો પાકિસ્તાનની તિજોરીમાંથી જ ને! છતાં એણે પોતાના ઉપરી અધિકારીઓને સુરીના મોતથી પોતાના અબ્દુલને થયું કે પોતે ઉપરીઓને આ બાબતમાં તતડાવવા જોઈએ. એ ગુસ્સામાં મનમાં ગમે તેમ વિચારતો હોય પણ એ પોતાના એ ઉપરીઓને તતડાવી શકવાનો હતો ખરો? છેવટે એને મીશનમાં કેવી તકલીફો ઊભી થશે એ વાત તો બાંધ્યા ભારે જણાવી જ. હજુ એના મનમાં એમ જ હતું કે પોતાની ફોટાની બનાવટથી એ લોકો અજાણ જ હતા. એ તો એમના મનમાં એવું ઠસાવવા માગતો હતો કે સુરી એક મહતવનો પૂરવાર થઈ શકે એવો જાસુસ હતો.

તો સામે પક્ષે એના ઉપરીઓ પણ પોતે એની પોલ જાણી ગયા છે એ વાત એને જણાવવા માગતા ન હતા. એને એ લોકો પકિસ્તાનને ખર્ચે પાલવવા તૈયાર હતા પણ એને પાકિસ્તાન પાછો બોલાવી કાયમી સરદર્દ ઊભું કરવાની તેમની ઈચ્છા ન હતી.

છતાં એમણે અબ્દુલને એટલું જણાવવું ઉચિત ગણ્યું કે સુરીએ જે ફોટા એને આપ્યા હતા એ બનાવટી હતા અને તે એને છેતરીને પાંચ લાખ રૂપિયા પડાવી ગયો હતો. વળી એને પોલીસવાળા સાથે પણ સંબંધો હતા એટલે એ એક મોટા જોખમ સમાન હતો. એ જો એના મોતે ન મર્યો હોત તો આપણે એને દૂર કરવો જ પડ્યો હોત. એટલે હવે કોઈ નવા માણસની ભરતી કરતા પહેલાં કાળજી રાખવી. આમાં એમણે અબ્દુલને પૈસાની બાબતમાં ભલે કરીને સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ ન કર્યો હોય પણ એમના મનમાં એવી શંકા તો જરૂર હતી કે કદાચ અબ્દુલ જ બનાવટ કરીને પાંચ લાખ રૂપિયા હજમ કરી ગયો હશે. વળી પેલા માણસે સુરીની પાર્ટીમાં પોલીસવાળાની હાજરીની જે વાત કરી હતી એ જોતાં એમને એમ પણ લાગ્યું હતું કે સુરીએ પોલીસની સૂચના મુજબ બનાવટ કરી હોય એવું પણ બની શકે ને પાંચ લાખ રૂપિયા પડાવીને બધાએ વહેંચી પણ ખાધા હોય. એટલે જ્યાં સુધી સાચી વાતની ખાતરી ન થાય ત્યાં સુધી એ લોક અબ્દુલને છંછેડવા માગતા ન હતા.

આ બાજુ અબ્દુલ પણ હવે આગળનું પગલું કેમ ભરવું એની વિમાસણમાં પડ્યો હતો. એના ઉપરીઓ હજુ કાઈ નવા જાસુસની ભરતી કરવાની વાત કરતા હતા એ જોતાં એને લાગતું હતું કે એ પોતે પૈસા ખાઈ ગયો છે એ વાત હજુ ઉઘાડી પડી ન હતી. બન્ને પક્ષ પોતાની રીતે બાજી ખેલી રહ્યા હતા. પણ અબ્દુલ હવે થોડો સાવચેત થઈ ગયો હતો. બીજો સાગરીત શોધતા પહેલાં કે પછી આવો બીજો બનાવટી સાગરીત ઊભો કરતા પહેલાં એ સાત ગરણે ગાળીને પાણી પીવાનું વિચારી રહ્યો હતો.

પણ હાલ તો એનું બધું ધ્યાન ઝુબેદા પાછળ જ આપવા માંડ્યું હતું. એ ઝુબેદાને વારંવાર મળતો રહેતો હતો અને તે એકલી પડી ગઈ છે એવું તેને ન લાગે એ માટેના તમામ પ્રયત્ન કરતો રહેતો હતો. આમ કરતાં એ બેય વચ્ચેનો સંબંધ ગાઢ થતો જતો હતો. આમેય સુરીના જીવતાં જ એ બેય એકબીજા પ્રત્યે આકર્ષાયેલાં તો હતાં જ તેમાં આ બેરોકટોક પરિસ્થિતિ હવે ઉમેરો કરી રહી હતી. ઝુબેદા પણ તેના તરફ વધારે ઢળતી જતી હતી.

ફીલીપની સુરી સાથે દોસ્તી હતી ખરી પણ એને ઝુબેદા સાથે ખાસ બોલચાલ ન હતી એટલે એનો હવે સુરીમહલમાં આવતાં પગ પાછો પડતો હતો છતાં એ કોઈક વખત અબ્દુલની સાથે સુરીમહલમાં ઝુબેદાને મળવા આવી જતો હતો ખરો. આવે વખતે અબ્દુલ અને ઝુબેદા બેયના વ્યવહાર સાવ ઔપચારિક બની જતા હતા. હજુ બેય જણ કોઈ તિરાહીતની હાજરીમાં છૂટથી મળવામાં ક્ષોભ અનુભવતાં હતાં. પેલા પોલીસોની હાજરીમાં તો ખાસ.

પોલીસની કારવાઈ હજુ ચાલુ હતી. તેમને હજુ સુધી કોઈ નક્કર પુરાવો હાથ લાગ્યો ન હતો. સુરીને જે ટ્રકથી ઍક્સીડંટ થયો હતો એ ટ્રકની ભાળ મળી હતી ને તેમણે એ ટ્રકના માલિકને પકડીને પૂછપરછ હાથ ધરી હતી. પણ એમાંય એમને સફળતા મળી ન હતી. ઍક્સાડંટ થયાની આગલી રાતે જ કેટલાક માથાભારે બદમાશો ડ્રાયવરને માર મારીને ટ્રક લઈને પલાયન થઈ ગયા હતા. એ ટ્રકના માલિકે એની ફરિયાદ એ રાતે જ કરેલી હતી એટલે એની પાસેથી પોલીસને એટલું જ હાથ લાગ્યું હતું.

પાકિસ્તાની જાસુસી ખાતાનો હિંદુસ્તાન ખાતેનો ભેડિયો એટલો તો ચાલાક જરૂર હતો કે એ પોતાના સગડ સંતાડી શકે. એણે કામ કોઈ નામચીન બદમાસ પોસેથી લીધું હશે પણ એને સોપારી વળી કોઈ ત્રીજા માણસ પાસે અપાવી હશે. એ લોકો આતંકવાદની નિશાળમાંથી એટલું તો શીખ્યા જ હતા. એક દિવસ અબ્દુલ અને ઝુબેદા સુરી મહલમાં બેઠાં હતાં ત્યારે અબ્દુલે ઝુબેદાને કહ્યું: ‘મને લાગે છે કે તું થોડા દિવસ બીજે કોઈ ઠેકાણે રહેવા ચાલી જાય તો એ તારે માટે વધારે સારું રહેશે. એનાથી તારો ગમ પણ ઓછો થશે. અહીં રહીશ ત્યાં સુધી બધા મળવા આવતા રહેશે ને એની એ જ વાતો કરીને તારા ગમમાં ઉમેરો કર્યા કરશે.’

‘મનેય એવું જ લાગે છે પણ જવું ક્યાં? વળી એકલાં જવામાં મારું મન માનતું નથી. જો તું સાથે આવવા તૈયાર હોઉં તો એકાદબે અઠવાડિયાં માથેરાન જઈ આવવાનું મન થાય છે. બોલ, તું આવશે મારી સાથે?’

‘મને તારી સાથે આવવામાં વાંધો નથી પણ લોકોને આપણી વાત કરવાનું બહાનું મળશે.’

‘તું લોકોની વાત છોડ. તારું મન શું કહે છે?’

‘મારું મન તો કહે છે કે જેમાં તને આનંદ પડતો હોય એમ મારે કરવું પણ હું તારી આબરૂનો વિચાર કરું છું. કોઈ તારી બદબોઈ કરે એ મને પસંદ નથી.’

‘તારે એમ ઢીલા પડી જવાની જરૂર નથી. હું એવા સ્તરમાં જીવી છું કે મને એમની બદબોઈની જરાય અસર થાય તેમ નથી. ને હું પણ નથી માનતી કે તું એવા બદબોઈથી ડરતો હોય. બોલ, ક્યારે નીકળવું છે?’

ઝુબેદાની સાથે આવું એકાંત માણવાની ઈચ્છા કેટલાય વખતથી અબ્દુલના મનમાં ધૂમરાયા કરતી હતી પણ જ્યારે આજે ઝુબેદાએ સામેથી આ વાત મૂકી ત્યારે એમાં કૂદી પડવાને બદલે એ ગૂંચવાઈ રહ્યો. એણે કહ્યું: ‘હું મારી બદબોઈથી ડરતો નથી. હું ફક્ત તારો જ વિચાર કરતો હતો.’

‘તારે મારી ચિંતા કરવાની જરૂર નથી. હું કોમની કે કોઈની ગુલામ નથી. હું મારી મરજીની માલિક છું.ચાલ, એકબે પેગ મારી મારીને તારીખ નક્કી કરી નાખીએ એટલે સામાન પેક કરવાની ને બુકિંગ કરાવવાની સમજણ પડે.’ કહેતાં એ ડ્રીંક બનાવવા ઊઠી ને અબ્દુલ ઝુબેદા સાથેનાં માથેરાનનાં સ્વપ્નાંમાં ખોવાઈ ગયો. થોડી વારમાં એ એક ટ્રેમાં શરાબની એક બોટલ, બે જામ અને બાઈટિંગ માટે કાજુ લઈને આવી. એણે બે પેગ બનાવ્યા ને બેય જણાંએ જામ ટકરાવી ચીયર્સ કરતાં શરાબની ચુસ્કીઓ ભરવા માંડી.

ઝુબેદાએ ટૂટી વાતનો સેતુ સાંધતાં કહ્યું: ‘બુકિંગ તો જ્યારનું જોઈએ ત્યારનું મળી જશે. તારે દુકાનનું કામ કોઈને સોંપવામાં કેટલા દિવસ લાગશે?’

‘એમાં કશી તકલીફ નથી. દુકાન તો મહેબુબ જ ચલાવે છે ને હું જ્યારે બહાર જાઉં ત્યારે ફીલીપ ધ્યાન રાખતો હોય છે. મારે એ બેયને કહી દેવું પડશે એટલું જ. કાલે સાંજ પછી તું કહે તે દિવસે નીકળીએ.’

‘તો એમ જ કરીએ. પરમ દિવસે સવારમાં જ નીકળવાનું ગોઠવીએ. તું એમ કર કાલે સાજથી જ તારો સામાન લઈને અહીં આવી જા. સાંજે અહીં જ જમજે. પછી સવારની ગાડીમાં ઊપડી જઈશું.’

‘રાતે મારું અહીં રોકાવું…?’

‘તું હવે તારી એ વાદિયાવેડા છોડ. તું મારા સાથે માથેરાન આવે છે એનો વિચાર કર. કે પછી માથેરાનમાં પણ જુદા જુદા રૂમ લેવાનું તો નથી વિચારતો ને!જો તું સમજી લે કે આપણે ત્યાં જુદા રૂમ પણ નથી લેવાનાં કે સૂવા માટે જુદી બેડ પણ નથી વાપરવાનાં. તને મારી સાથે સૂવાનુમ ગમશે ને! હવે મારે મારી રીતે જીવવું છે ને તારે મને એમાં સાથ આપવાનો છે એ વાત મનમાં નક્કી કરી લે પછી જો કે તારા મનમાં કશો ગૂંચવાડો રહે છે? એક જ સિધ્ધાંત રાખ. દુનિયાને લાત મારો તો દુનિયા તમને સલામ કરે છે ને તમે દુનિયાને સલામ કરો તો એ તમને લાત મારે છે, સમજ્યો?’

પેલી સાથે સૂવાની કલ્પનામાં તો અબ્દુલ આજે વરસથી રાચતો હતો પણ એ આવી ચોખ્ખી વાતથી શરમઈ રહ્યો. એણે કહ્યું: ‘હું બહું નાનો માણસ છું. મારાથી એવી હિંમત થતી નથી.’

‘તું તારી જાતે જ નાનો માણસ બની રહ્યો છું. જગતમાં કોઈ માણસ નાનો નથી. હું મુંબઈમાં પણ મારી રીતે જીવતી હતી ને અહીં પણ હવે પછી હું મારી રીતે જ જીવવા માગું છું. ને હવે તારે પણ મારી સાથે તારી રીતે જ જીવવાનું છે.’

પછી તો બે પ્યાલી પેટમાં પડ્યા પછીની વાતો. મોડી રાતે અબ્દુલ રીક્ષા કરીને ઘેર પહોંચ્યો. ઘેર જઈ પથારીમાં પડ્યા પછીય ક્યાય સુધી એને ઝુબેદાના જ વિચારો આવ્યા કર્યા. એના વિચારો તો એને પહેલી વખત જોઈ ત્યારથી જ આવતા હતા પણ આજે તેને લાગવા માંડ્યું કે મંઝીલ હાથવેંત જ દૂર હતી. ઝુબેદાએ આજે સામેથી પહેલ કરી હતી ને ચોખ્ખીચટ વાત કરી દીધી હતી છતાં અબ્દુલનું ગભરુ મન એને કહ્યા કરતું હતું કે ઉતાવળ કરીને હાથમાં આવેલી બાજી બગાડી નાખવાની નથી. ને એમ તો અબ્દુલ બાજી બાજી બગડવા દે એવો ક્યાં હતો?

જ્યારથી એ આ જાસુસી મીશન પર હિંદુસ્તાનમાં આવ્યો ત્યારથી એણે મનમાં ગાંઠ વાળી હતી કે કોઈ પમ કામમાં ઉતાવળ કરવી નહીં. જ્યાં સુધી સામેની વ્યક્તિ પહેલ ન કરે ત્યાં સુધી પોતાનું પાનું ઉતરવું નહીં. જેમ જાસુસીની બાબતમાં એમ પ્રેમની બાબતમાંય. હવે જુબેદાએ આજે પહેલ છતાંય પોતે ઉતાવળ ન કરવાની ચીમકી પોતાના હૈયાને પાડેલી ટેવને કારણે એ વારંવાર દીધા કરતો હતો. ઝુબેદા સાથેનો આ સંબંધ એના જાસુસી વ્યવસાય સાથે કોઈ પણ રીતે ન સંકળાય એની તે કાળજી લેવા માગતો હતો. એને ખાતરી હતી કે પેલા એના કાગડા જેવા ઉપરી અધિકારીઓ એની દરેક હિલચાલ પર બાઝ નજર રાખી જ રહ્યા હશે, એટલે પોતે ઝુબેદા સાથે જાહેરમાં બહુ ન દેખાય એની એણે કાળજી રાખવાની હતી. પણ સામે પક્ષે ઝુબેદા એવી આક્રમક બનતી જતી હતી કે તેને કેવી રીતે ધીમી પાડવી એ જ એને સમજાતું ન હતું. એ ઝુબેદાને પોતાની સાચી ઓળખ આપી શકતો ન હતો કે ઝુબેદાથી અળગો રહીને એને ખોવા પણ માગતો ન હતો.

છેવટે એનું પેલું કાયમનું સ્લોગન: પડશે તેવા દેવાશે. તેની મદદે આવ્યું. ને છેક સવાર પડતાં એની આંખ મીંચાઈ. સ્વપનામાંય એને એના બોસ અને ઝુબેદા જ દેખાયા કર્યાં. સવારે જ્યારે મહેબુબ દુકાનના કામે એને કશુંક પૂછવા આવ્યો ત્યારે એની આંખ ખૂલી. એણે મહેબુબને જેમતેમ કરીને ટાળ્યો. થોડી વાર પછી ઊંઘરોટી આંખો ચોળતો એ ઊઠ્યો. કલાકેક પછી દુકાનના ભાગ તરફ જઈ એણે મહેબુબને જરૂરી સૂચનાઓ આપવા માંડી. એણે ફોન પર ફીલીપનેય જરૂરી સૂચનાઓ આપી દીધી. એની આખા પંદર દિવસની ગેરહાજરીની વાતથી ગૂંચવાતો મહેબુબ ક્યાંય સુધી એની સામે તાકતો રહ્યો. છેવટે અબ્દુલે એના મનનું સમાધાન કરાવવા કહેવું પડ્યું: ‘એક સારો ધંધો મળે એમ છે એટલે હું દો઼દોડ કર્યા કરું છું. જો એ મળી જાય તો તું ને હું મળીને વરસે વધારે નહીં તો દોઢ-બે લાખ રૂપિયા તો કૂટી જ કાઢીએ. એમાં તારોય બે આની ભાગ રાખીશ એટલે તુંય બે પૈસા કમાશે ને તને કોઈ છોકરી પણ આપશે.’

અબ્દુલને ખબર જ હતી કે આ ભાગની અને છોકરીની વાતથી મહેબુબ એટલો ખુશ થઈ જશે કે પંદર તો શું પણ પંદર મહિના એકલો જ દુકાનની બધી દોડાદોડ કર્યા કરશે.

પછી એણે આવતીકાલની મુસાફરીની તૈયારીઓ કરવા માંડી. સાથે કયાં કપડાં લઈ જવાં એ નક્કી કરમાંય એણે ઝુબેદાની પસંદના જ વિચારો કર્યા કર્યા. પછી દાઢી કરવાનો સરંજામ, શેમ્પુ, લોશન અને પરફ્યુમ પણ પોતાની પાસે હતાં તેમાંથી સારામાં સારાં હતાં તેમાંથીય મોઘામાં મોઘાં પસંદ કરીને બેગમાં ભર્યાં. જો કે એને એટલી તો ખબર હતી જ કે ઝુબેદા આનાથી અંજાવાની ન હતી કીરણ કે એની પસંદ આનાથી ઘણી ઉપરની હતી. જજો કે એનો કશોય વાંધો ન હતો કારણ કે ઝુબેદાને અબ્દુલની હેસિયતની ખબર હતી જ. એ એને એક સામાન્ય દુકાનદાર તરીકે જ જાણતી હતી.

હવે એણે પોતાના ઉપરીઓને આ બાબતમાં કેવાં ઉઠાં ભણાવવાં એના વિચાર કરવા માંડ્યા. જો પોતાના પર એ લોકો નજર રાખતા હોય તો ઝુબેદાની સાથે પોતાને બહારગામ જતો જોઈ એ લોકો બે ને બે ચાર કરી જ લેવાના હતા. એટલે એવી કોઈ કરામત કરવી જોઈએ કે પોતે એકલો જ ક્યાંક બહાર જાય છે એમ એમને લાગવું જોઈએ. બહુ વિચારને અંતે એને એક તરકીબ સૂઝી.

પોતે દુકાનમાં મહેબુબને કશુંક કહેવાનું રહી ગયું છે એવું બહાનું કાઢીને સવારમાં પોતાને ઘેર જવાનું ને ત્યાંથી બારોબાર સ્ટેશને મળવાનું ગોઠવી શકાય તેમ હતું. પછી એનું કાયમનું સ્લોગન તો હતું જ: જેવા પડશે તેવા દેવાશે. એમ વિચારી એ બાકીનું પેકિંગ કરવા માંડ્યો.

એ સાંજના એ સુરી મહલ પહોંચી ગયો. રાતે શરાબની સાથે વાતોના વડાં થયાં ખરાં પણ એ બહુ જામેયાં નહીં. ઝુબેદા માથેરાનનાં ગુલાબી સપનાંમાં ખોવાએલી હતી ને અબ્દુલ આવતીકાલે સવારે ઝુબેદાથી અને પેલા પાકિસ્તાની ભેદિયાની નજરથી કેમ દૂર રહેવું એની યોજનાઓમાં જ રમ્યા કરતો હતો. છેવટે ઝુબેદા કંટાળીને બોલી: ‘ચાલ, સૂઈ જઈએ.’

‘તું સૂઈ જા. મારે હજુ મહેબુબને ફોન કરવાનો છે. કાલે વહેલા ઊઠવા માટે મારેય પછી વહેલા જ સૂઈ જવું છે ને!’

‘હવે તારી નાની સરખી દુકાનમાં તારે એવા તે કઈ સોંપણી કરવાની છે? ગમે તેમ પણ તને એકલાં ઊંઘ ન આવે તો મારા રૂમમાં આવતો રહેજે.’ આંખો નચાવતાં ઝુબેદાએ કહ્યું. અબ્દુલ એની આવી ઉઘાડા આમંત્રણ જેવી વાતથી શરમાઈ ગયો.

‘તું આવું બોલે છે ને મને ગભરાટ થવા માંડે છે.’

‘તું એક વખત માથેરાન ચાલ તો ખરો પછી જોજે કે તારો એ ગભરાટ ક્યાં ચાલ્યો જાય છે! ઓ કે ચાલ હવે આજે એવું નહીં બોલું પણ ગભરાટ થાય તો શું કરવું એ તને સમજાવી દઉં.’ કહેતાં એણે અબ્દુલના ગાલ પર એક હળવું ચુંબન દઈ દીધું ને એને મીઠો હડસેલો મારતાં પોતાના રૂમમાં પેસી ગઈ. હવે એના આવા ચાળાનો અર્થ ન સમજે એટલો અદુધ તો અબ્દુલ ન જ હતો ને! પણ અહીં અમદાવાદમાં તો એ વચમાંની પાળી તોડવાના મતનો ન જ હતો. માથેરાનમાં જે થાય એ ખરું.

જેમતેમ સવાર તો પડી. એટલું સારું થયું કે ઝુબેદાને ઊંઘ આવી ગઈ હતી એટલે રાતે એણે અબ્દુલને ઢંઢોળ્યો ન હતો. સવારે અબ્દુલે મહેબુબને ફોન પર ફરીથી રૃજરૂરી સૂચનાઓ આપી દીધી. ને ટેક્સી બોલાવી બંય માથેરાન જવા ઊપડ્યાં. જ્યાં સુધી એ લોકો સ્ટેશને ન પહોંચ્યાં ત્યાં સુધી અબ્દુલ મનમાં ગભરાઈ રહ્યો હતો. આવડા મોટા અમદાવાદમાં જાણે બધા એને ઓળખતા હોય અને એને ઝુબેદા સાથે ટેક્સીમાં બહાર જતો જોવા બધા ટેક્સી સામે તાકી ન રહ્યા હોય!

 

. અબ્દુલનો નવો તુક્કો

અમદાવાદ પાછા જતાં રસ્તામાં ઝુબેદાએ કહ્યું: મને એક વિચાર આવે છે.’

શો?’ અબ્દુલ ઝુબેદાના વગર વિચાર્યા વિચારોથી  તંગ આવતો જતો હતો. તો ઝુબેદાને પોતાની સાચી ઓળખ આપી શકતો હતો કે તો એની સાથેનો સંબંધ તોડી નાખવાનું વિચારી શકતો હતો. એને ક્યારેક તો એમ પણ લાગતું હતું કે કોઈક દિવસ તો એને પોતાની સાચી ઓળખાણ આપવી પડવાની હતી. પેલી સંબંધ તોડી નાખવાની વાત તો વિચારી શકે તેમ ક્યાં હતો!

તારે દબાતે પગલે મારે ત્યાં આવવું પડે છે એને બદલે હું તને સુરી મહલમાં એક રૂમ ભાડેથી આપી દઉં તો પછી તારે કશાથી ડરવાની જરૂર રહે કે કોઈને તારે વિષે વાત કરવાની રહે. બોલ, કેવો વિચાર છે?’

એની વાત સાંભળતાં એક વખત તો અબ્દુલ ગભરાઈ ગયો પણ પછી ગંભીરતાથી વિચારતાં એને લાગ્યું કે એમ કરવામાં આવે તો એનાથી ઘણા ફાયદા થાય તેમ હતા.  હા, પોતાના ઉપરીઓને વાત પહેલાં ગળે ઉતારવી પડે કે તેઓ ધારે છે એમ સુરીને પોલીસવાળા સાથે કોઈ સંબંધ હતો કે તો ઝુબેદાને છે. એમની સુરી મહલની કરોડોની મિલકતના એક કેસમાં એમને પોલીસની મદદ લેવી પડી હતી. એટલે એમને પોલીસવાળા સાથે સંબંધ રાખવો પડેલો એટલું . અને હિંદુસ્તાની પોલીસ પણ આપણેત્યાંની પોલીસ જેવી છે. એમને ખાણીપીણી મલતાં હોય ત્યાં લોકો વગર બોલાવ્યે પહોંચી જતા હોય છે. વગેરે... વગેરે...

ઝુબેદાનો સંગ તેને ગમતો હતો . તેને લાગ્યુ કે તે તેના ઉપરીઓને સમજાવી શકશે કે સુરી મહેલ તેની નવી ઓળખ માટે પુરતું રક્ષણ આપશે. તેના ઉપરીઓને વાત સમજાવવા તેણે મનમાં પોતાનું બ્રાહ્મણિયા સ્વરૂપ અને નામ નક્કી કર્યુ. સુરી મહેલ તે સ્વરૂપને પુરતો ટેકો આપે છે તેથી ઝુબેદા સાથે ઓળખાણ વધારું છું.  તેને મહેલનાં કામોમાં મદદ કરું છું, વાળી કહાણી ગોખવા માંડી.  ઝુબેદા આમતો ખુલ્લુ મેદાન હતું જ્યારે જઈને જેટલુ ચરવું હોય તેવું તો હતું .  પણ આવા કાયમી સંગાથની યોજના થઈ જાય તો હોટેલનું ખાવા પીવાનું અને ઘરનું ખાવા પીવાનું, તેમાં ફેર તો પડી જાય ને? તેનું પ્રકારનું મન તો ઝુબેદા ક્યારનીય કળી ગઈ હતી. સુરી મહેલ તો આવા ઘણાય ક્રૌભાંડોનો સાક્ષી હતો. ફિલ્મ ઇંડસ્ટ્રીમાં આવો છોછ આમેય ક્યાં કોઈ પાળે છે?

બીજે દિવસે દુકાનનાં કોમપ્યુટર પરથી ચેટ ઉપર સુપ્રીમો સાથે વાત કરી .  સાથે   પણ કહ્યું કે તેનો સંપર્ક દુકાન ના સમયે કરે. ઘરે ફોન ઉપર નહી!  અહી જમાવેલ વાતાવરણમાં  ઝુબેદાનાં સાથ હેઠળ  તે  સક્રિય થઈ રહ્યો છે.

સુપ્રીમોને બ્રાહ્મણિયા કવચ ગમ્યું . ગ્રીન સીગ્નલ મળતા અબ્દુલ રાજી થઈ ગયો. એનું મન હવે પેલા વીસ વર્ષનાં યુવાનની જેમ ઝુબેદામાં ઘુમવા માંડ્યુ. તેને થયું કે ઝુબેદા ને તેની સાચી ઓળખાણ આપી દે .પણ પાછુ મને ટકોર્યુ. ”થોભ, અબ્દુલ હજી તો થોડી વાત થઈ છે જરા વધુ ઝુબેદાને ઓળખ! જાણી તો લે કે એનો  આશય શું  છે? ક્યાંક છટકુ તો નથી ને? આમેય જાસુસની તાલિમ પણ તેને એમ કહેતી હતી કે પોતાની વાત કરતા પહેલા સામાવાળો શું ઈચ્છે છે તે જાણ્યા વિના પહેલ કરવી યોગ્ય નથી.

સુરીમહેલ આમ તો વી. એસ. હોસ્પિટલ પાછળ નદીનાં પટમાં વિસ્તરેલો હતો. રાતનાં વિસ્તાર આમ તો સુમસામ હતો. ઉત્તર દિશામાં મહેલની ખાલી  રૂમો હતી જે રસ્તા ઉપર જુદા બારણાથી ખુલતી હતી.  ત્યાં જવા માટે નાના બાગને પસાર કરીને જવાતું હતું. તે જગ્યામાં અબ્દુલનો સામાન આવી ગયો.  જો કે બધી તો હંગામી વ્યવસ્થા હતી. રસોઈઓ અને કામવાળી બાઈ રાતનાં વાગે જતાં રહે પછી ૧૮ રૂમનો મહેલ એકલી ઝુબેદાનાં હાથમાં હતો.  આમેય તે એકલી હતી.  અબ્દુલ  એકાંતમાં તેને રક્ષણ આપશે તેવી તેને હાશ બંધાશે. વળી તે વિસ્તાર વિકસતો હતો. તેથી મકાન વેચવાનું તેને ગમતું નહોંતું

બે પાંચ દિવસ તો ઝુબેદાએ તેને સારુ એવુ કોઠું આપ્યું. તેથી અબ્દુલે  હિંમત કરીને પૂછ્યુંછ ‘હની સુરીનો ગમ ક્યાં સુધી પાળવાનો  છે?

કેમ તને શું નડે છે, દેખાડો?

જો માણસ માત્રનો સ્વભાવ એવો છે કે જે મળે તેનાથી વધુ જોઈએ.

હા, પણ તને મારું તન અને મન મળ્યુ છે, તેટલાથી ખમી જા.

પણ…!

પણ અને બણ છોડ અને મને માણ.

હા . તે તો ખરું, પણ મારે તને મારું  બધું આપવું છે.

તે બધુ તો તેં મને આપ્યુ છે ને?

મને તો જાણવુ છે,  તુ મારાથી ખુશ છે ને?

હા. પણ મારે તને એક વાત કહેવી છે.

બોલ!

સુરી મને તેની ફિલ્મમાં હીરોઈન બનાવવા અહીં લાવ્યો હતો.  અકસ્માતમાં તે તો જતો રહ્યો.  મને સુરી મહેલ આપીને. મારે તો ધનનાં ઢગલામાં આળોટવું છે. મહેલ વેચાય ત્યારે થોડો માલ મળશે પણ તેનાથી મારી ડબ્બામાં પડેલી ફિલ્મ બહાર થોડી નીકળવાની છે.

મને રામુ કહે, રામજી બહુ લાંબુ લાગે છે.

ઝુબેદા લાડમાં જોયુ અને બોલી: તું તો રાજજા છે. તારી બાંહોમાં જ્યારે કચડાતી હોઉં છું ત્યારે તો બરોબર રાણી રૂપાળી હોઉ છું.

ઝુબેદા, તુ  મુસ્લીમ અને હું રામજી ગોર. કેવી રીતે પટશે આપણી આખી  જિંદગી? તું લગ્ન કરીશ અને હું શાદી.  તું કાં તો સીતા થજે કાં હું અબ્દુલ.

હવે શાદી બાદીની વાત છોડ.  બે  ગ્લાસમાં જ્હોની વોકર ઉંડેલતા ઝુબેદા તેની નજીક સરકી અને ગટ ગટ એક શ્વાસમાં ગ્લાસ ખાલી કરી ગઈ. ત્યારે અબ્દુલ જોતો જ રહી ગયો..ઝુબેદા.. જરા ધીમે.. વ્હીસ્કી છે ધીમી ચુસ્કીઓથી માણ.

ઝુબેદા બોલી: કીક, ધીમે ધીમે પીવાથી ના વાગે.  એક ઝાટકે હજારો વૉટનો બલ્બ સળગી જાય. પરીની જેમ પછી બે નહીં, વીસ બાવીસ પાંખો ખુલે અને ઊડતાં જવાય આકાશની ઊંચાઈએ.’ થોડોક સમય સર્યો

અબ્દુલ પણ નશાની દશામાં જરા ઝુમ્યો અને બોલ્યો:ઝુબી જરા રૂક,  હું આવી રહ્યો છું મને પણ સળંગ ધીમા ધક્કા મારે છે વ્હિસ્કી.

રાત રંગીન હતી અને રસીયા જીવો શૃંગાર રસમાં તરબોળ થઈ ઝુમતા હતા. રાણી રૂપાળી કોણ છે? અબ્દુલે થાકેલી ઝુબેદાને ઢંઢોળતાં પૂછ્યું.  

મદહોશીનાં આલમ માં ઝુબેદા બોલી:સુરીની ફિલ્મમાં હું રૂપાળી રાણી હતી. સુરી મારા પ્રેમમાં પાગલ થતો ત્યારે ઝુબી ઝુબી કહેતો. લગ્ન બાદ તેણે મારું ઝુબેદા કર્યુ. અમે મુસ્લીમ રીતે શાદી કરી હતી બસ ત્યારથી હું મારું સાચુ નામ ભુલી ગઈ.

તો તારું નામ પણ હું સીતા રાખીશ. નશાની દશામાં અબ્દુલ બબડ્યો.

! તુ બ્રાહ્મણ નથી!

હેં, તને કેવી રીતે ખબર પડી?

‘તારીમાં બ્રાહ્મણનાં કોઈ લક્ષણ નથી.  તું તો ભારાડી છે. માંસ ખાય છે. સાચું બોલ, તારું નામ અબ્દુલ કાદીર છે ને?

ખડખડાટ હસતા અબ્દુલ બોલ્યો: હેં, તને ખબર પડી ગઈ?

ઝુબેદાએ પણ એ જ અદામાં કહ્યું: તુ તો ગુજરાતી પણ નથી. પાકિસ્તાની છે.

અબ્દુલનો નશો એક ઝાટકે ઉતરી ગયો. ઝુબેદા જો કે હજી નશામાં છે કે નહીં તે નક્કી ના કરી શક્યો. તેની આંખો તો નશીલી હતી .  તે ફરીથી બોલી: તારા સામાનમાં મેં તારો પાસપોર્ટ જોયો હતો. જો કે ભારતીય પાસપોર્ટ રામજી ગોરનો પણ જોયો હતો.  બોલને તું અબ્દુલ કાદીર છે કે રામજી ગોર? ઝુબેદાની લવારી ચાલુ હતી. પાછું થોડુંક મદહોશીમાં હસી અને બોલી: તું જે છે તે મને જોઈએ તેવો છે. બોલ, ક્યારે કરે છે મારી સાથે લગ્ન?

આજે જ.  અરે હમણાં .

ઝુબેદાએ આંખ ફેરવી તે નશામાં હતી નહીં. રાજા બોલ્યો છે તો કરવાં પડશે લગ્ન હં કે.

શું જબર જસ્ત અભિનય હતો તારો.  મને તો એમ કે તું સખત નશામાં છે.

હવે તારા જેવા મરદનાં નશા સામે વ્હીસ્કીનો નશો ટકે ખરો?

કેમ સુરી મરદ નહોંતો?

હતો પણ તારી જેમ હરદમ તૈયાર નહીં. તુ તો એવર રેડી બેટરી ની જેમ કાયમ ચાર્જ રહેતો. જ્યારે એને તો મૂડમાં લાવવો પડતો હતો.

ત્યાર પછી રાત આખી વાતોમાં વહી. ઝુબેદા અક્લ્પ્ય હતી.  તેની ડબ્બામાં ફિલ્મ કેમ ગઈ? તે સુરીની ઝુબેદા કેમ બનીવાળી વાતમાં ચાર વાગ્યા. પાકિસ્તાનમાંથી થયેલી હકાલ પટ્ટી અને જાસુસી દાવપેચ ઉપર ઘણી વાતો ખુલ્લા મનથી કરતો અબ્દુલ આખરે ઝુબેદા જે સાંભળવા માંગતી હતી તે બોલ્યો: ચાલ આપણે મુંબઈ જઈને તારી ડબ્બો થયેલી ફિલ્મ ને બહાર કાઢીયે.

સાચ્ચે? નાની બાળકીની અદામાં તે કુદવા લાગી ત્યારે સવારનો પહેલો પ્રહર નીકળી ચૂક્યો હતો.

માળી કાકા આવે તે પહેલા પોતાના રૂમમાં પહોંચી જવા તે ઉતાવળો થવા લાગ્યો.  ત્યારે ઝુબેદા બોલી: એકરારનાં મીઠા સમયનું જરી તો માન રાખ.રાજ્જા, એક હવે સાચો પેગ પી ને જાને રાજ્જા!

એટલે?

તે વ્હીસ્કી નકલી હતી. ક્યારેય ચઢી નહોતી. થોડોક દેશી દારૂ અને બાકી કોરું સાબરમતીનું પાણી.

અબ્દુલ તે સાંભળીને ખુબ હસ્યો, અને હસતાં હસતાં બોલ્યો: રૂપલી રાણી હવે સવાર પડી ગઈ છે. નશો રહેવા દે  મારી રૂમમાં આવ તને સરસ ચા આદુ, ફુદીનો નાખીને પીવડાવીશ. અને વસ્ત્રોને સરખાં કરીને આવજે માળી કાકો જોઈ જશે તો ભડકશે.

ઝુબેદા કહે: છૂટા પડવાનું ગમતું નથી.

અબ્દુલે કહ્યું: મારે પણ ક્યાં છૂટા પડવું છે.  પણ રંગનાં ચટકાં સારાં ઘુંટડા ભરીયે તો અપચો થઈ જાય.

નહાઈને તું પાછો આવ, હું તને સરસ ચા પાઈશ. ઝુબેદાએ ખભા ઉલાળી ઈજન આપ્યું.

પાંચ મિનિટમાં આવ્યો. કહેતા અબ્દુલ તેની રૂમ તરફ વળ્યો. મોટો દરવાજો  ખખડ્યો. માળીકાકાને દૂધની બોટલ લઈને આવતા અબ્દુલે જોયા.

હરણીની ઝડપે ઝુબેદા ગાયબ થઈ ગઈ હતી.

જય શ્રી કૃષ્ણ કહી માળીકાકા બોલ્યા: આજે વહેલા ઊઠ્યા, ગોર મહારાજ.

જાપ ચાલે છે તેવો ઈશારો કરી અબ્દુલે રૂમનું બારણું આડું કર્યુ.

આખી રાતની મદહોશી હવે રતુંબડા રંગની સુરખી બની આંખની કોરે ખીલી રહી હતી. પથારીમાં સહેજ આડો પડતાં આંખો મળી ગઈ.

કશુંક ગતકડું કરવું પડશે તો રૂપિયા આવશે. અને સુતેલી દશામાં તે સ્વપ્ને ચઢી ગયો. જેમાં એનો બોસ ભારતની ફિલ્મ ઇંડસ્ટ્રીમાં વાયા દુબાઈને રસ્તે તેને પૈસા મોકલશે તેવું તેને ધૈર્ય બંધાવતો હતો. “રામ તેરી ગંગા મૈલીની અભીનેત્રી મંદાકીની અને દાઉદ સાથેનું લફરું પણ ચર્ચાએ ચઢેલું હતું.

 

. ફિલ્મી દુનીયાના ખણખોદિયા

વિજય શાહ

દસેક મિનિટનું ઝોકું ખાધા પછી ઝબકીને જાગ્યો અને જોયું તો ઝુબેદા ઘાંટા પાડીને બોલાવતી હતી: ‘માળીકાકા, જુઓ ને પંડિતજી જાગે છે કે સુઈ ગયા? તેમની ચા ઠરી ગઈ.’

‘હા શેઠાણી તેમનુ બારણું બંધ છે. માળા કરતા લાગે છે.’

‘માળીકાકા, તેમને કહો ચા અને નાસ્તો ઠંડો પડે છે.  આ કંઈ હોટલ નથી.’

અબ્દુલે ઝટપટ બાથરૂમમાં ઘુસીને ઠંડા પાણી એ નહાવા માંડ્યું ત્યારે માળી કાકા રૂમમાં આવીને ગયા. થોડીક મિનિટો પછી ઝુબેદાને કહેતા સંભળાયા: ‘તેઓ નહાઈ રહ્યા છે.’

ત્યારે આદુવાળી ચા ગાળતા તે બોલી: ‘સારું, માળીકાકા તમે ચા પી લો અને ડીશમાં બટાકા પૌંઆ છે તે મહારાજ ને આપી દેશો? હું જઉં છું મારા રૂમમાં.’

સ્વચ્છ કપડા પહેરી દાઢી કરીને આંખોમાં પાણી છાંટી રતાશ ઘટાડી તે રસોડા તરફ વળ્યો ત્યારે માળીકાકા તેમની ચા પીને નીકળ્યા અને ઝુબેદાનો સંદેશો આપ્યો: ‘મહારાજ, ચા અને બટાકા પૌંઆ ટેબલ પર મૂક્યા છે અને મેડમે તમને ઍાફિસમાં બોલાવ્યા છે.’

આદુ નાખેલી ચા સરસ હતી. પૌંઆ ખાવાની ખાસ ઈચ્છા નહોતી છતાં પ્લેટ પૂરી કરી ઉપર ઍાફિસમાં જવા પગ ઉપાડ્યા.  ત્યાં સજ્જ કપડામાં ઝુબેદા નીચે આવી અને સમાચાર આપ્યા: ‘મુંબઈ જવાની બે ટીકીટ ફર્સ્ટ ક્લાસની કઢાવી છે. તારું કામ પતાવીને સાડા દસે સ્ટેશન ઉપર મળજે. કુપે  છે. ટિકીટ  નંબર ૯ અને ૧૦ છે. અબ્દુલ અને ઝુબેદાનાં નામે ટિકીટ બુક કરાવી છે.’

‘પણ આજે ને આજે?’

‘કેમ?’

‘મને થોડુંક ઊંઘવું હતું.’

‘તે ઊંઘજે ને  ટ્રેનમાં. અમદાવાદથી  ઊપડીને સીધી સુરત જ રોકાય છે.  ત્યાંથી સીધી બોરીવલી.’

‘ગાંડી થઈ છે? તું સાથે હોય અને હું ઊંઘું તેવો મૂરખ મને માને છે?’

‘ના રે ના, તું તો એવર રેડી બેટરી છે.’ મારકણું સ્મિત વેરતી ઝુબેદા જતી રહી તેના રૂમમાં અને અબ્દુલ દુકાને જવા નીકળ્યો

સવારના પહોરમાં હજી ૮ વાગ્યા હતા તેથી દુકાન ખુલી નહતી. કોમ્પ્યુટર ઉપર ત્રણ ઈ મેલ હતા.  બોસ જવાબ માંગતા હતા કે શું ચાલે છે. એના શયતાન મગજમાં હવે ધુપ્પલ બહાનું નહીં પણ અવ્વલ ચાલ ગોઠવાઈ રહી હતી.

છેલ્લો ઈમેલ સુપ્રીમ કમાંડોનો હતો જે ઈચ્છતા હતા કે દંગો ફસાદ થાય અને સમગ્ર પોલીસ તંત્ર તેમાં વ્યસ્ત રહે.

મહેબુબ તેના સમયે આવી ગયો ત્યારે તેને સમજાવી દીધું કે તેને મુંબઈ જવાનું છે.  કેટલા દિવસે કામ પતશે તે ખબર નથી. પણ ફીલીપ તને કામમાં મદદ કરશે અને ફોનથી તો હું પણ સંપર્કમાં રહીશ. મને ખબર છે કે મારે, તારે માટે છોકરી શોધવાની છે. તે કામ  હું મુંબઈમાં કરવાનો છું.

સવારની ચા મંગાવી અને જોયું તો ઘડિયાળમાં દસ વાગી રહ્યા હતા. જમાલપુરથી કાળુપુર રીક્ષામાં પંદર મીનિટનો સમય છે તેમ વિચારીને તેણે તેના કપડાની બેગ લીધી અને નીકળવાની તૈયારી કરી.

ચા પીતાં પીતાં મહેબુબને રીક્ષા રોકવાનું કહ્યું અને છેલ્લી સુચના આપતાં કહ્યું: ‘બરોબર ધ્યાનથી રહેજે. ’

રીક્ષા ટ્રાફિકમાં પાણીની જેમ સરતી  જઈ રહી હતી.  કાળુપુર આવ્યું ત્યારે ૧૦ ને વીસ થઈ હતી. ઝુબેદા બુરખામાં તેની રાહ જોતી હતી. તેને આવતો જોઈને તેણે હાથ હલાવ્યો તે લોકોને જે ટ્રેનમાં જવાનું હતું તે પ્લેટફોર્મ પર આવી ગઈ હતી.

કુપેમાં ચઢ્યાં ત્યારે તેમના કુપેમાં ૧૧ અને ૧૨ નંબર ઉપર મરાઠી કપલ હતું. તેઓ એકલાં નહોતાં . અબ્દુલ કરતાં વધુ મોટો નિઃસાસો ઝુબેદાનો હતો. ખેર, રાત્રે તો તે બે એકલાં જ હતાં ને?

આગલી રાતનો ઉજાગરો તો બંનેને હતો તેથી અગિયાર વાગે ટ્રૈન ચાલુ થતાં જ ઝુબેદાએ લંબાવી દીધું.  ટિકીટ ચેક કરી ગયા પછી અબ્દુલે પણ લાંબી ખેંચી.

સાંજના મુંબઈ સાત વાગે આવી ગયું. એટલે થોડાંક સ્વસ્થ થયાં અને કોઈને ત્યાં જવાને બદલે હોટેલ   કુમકુ્મમાં પહોંચીને ઝરિના અને નાના ખેડકરને ફોન કરીને જણાવી દીધું. ઝુબેદાનું તો આ પીયર હતુ. અહીં  ઉછરીને મોટી થયેલી અને મરાઠીમાં જબરી પકડ એટલે એને તો ક્યાંય અઘરું ન પડે.

ત્રીજે માળે રૂમમાં મોટૉ કીંગબેડ હતો. અબ્દુલ તેની દેહની ભૂખ તો પૂરી કરી શકતો હતો. તેની જિંદગીનું મોટું ધ્યેય તેની ડબ્બામાં પડેલી ફિલ્મ કાઢવાનું હતું, તેથી ઝુમતી હતી. સાંજનાં પુરોહીત ઉપર એ સાથે જમવા ગયાં ત્યારે ઝરીના અને નાના ખેડકર ત્યાં ઝુબેદાની રાહ જોતાં હતાં. બધાં ઉષ્મા ભેર મળ્યાં.

જમ્યા પછી ઝુબેદાએ અબ્દુલની ઓળખાણ કરાવી કે આ સુરી પછીનો મારો મોટો મસીહા છે. જે ફિલ્મ માટે જરુરી ફાઈનાન્સ લાવીને રૂપાળી રાણીને ડબ્બામાંથી બહાર કાઢશે! મિત્રો તો બધા આનંદમાં હતા. ખેડકરે પોતાની જાતને ફિલ્મી દુનિયાનો ખણખોદિયો કહી ઘણી વાતો કરી.રાતના દસ વાગે ચોપાટીની ભેળ ખાઈ બધાં છૂટાં પડતાં હતાં ત્યારે પોતાના ઉપરી અધિકારીઓને આંબળી પીપળી બતાવવા અબ્દુલે પ્રશ્ન કર્યો: ‘નાના, મને એવી કોઈક વૈજ્ઞાનિક ફોર્મ્યુલા જોઈએ છે. જેથી મારો એક મિત્ર તેના ઉપર આખું વરસ કામ કરે અને મને આ રૂપલી રાણીનું પિક્ચર બહાર કાઢવા સમય મળે.’

‘પૈસાની વાત કરો શેઠિયા ! ગોળ નાખે તેમ ગળ્યું થાય. મારું તો માત્ર આ જ કામ છે.’

ઝુબેદા બોલી: ‘નાના આ ફિલ્મોની ફોર્મ્યુલાની વાત નથી કરતો. વૈજ્ઞાનિક ફોર્મ્યુલાની વાત કરે છે.’

નાના થોડોપણ ઝંખવાયા વીના બોલ્યો: ‘હા મારા એક મિત્રનો ફાધર દસ વર્ષથી જે સંશોધનની વાત કરતો હતો તેની વાત જ કરું છું.’

ઝુબેદા બોલી.. ‘એ નાના, મારા પિક્ચરને રીલીઝ થવા દે પછી તું નવું ડીંડવાણું બતાવજે હં કે.’

નાના ઝુબેદાની ચિંતા સમજતો હતો તેથી બોલ્યો: ‘તું નિશ્ચિંત રહે. તું તો ફિલ્મી દુનિયામાં છવાઈ જવાની છે. ત્યાર પછી પણ પાપી પેટનો સવાલ તો ઊભો રહે જ છે ને? શેઠને એક ને બદલે બે જગ્યા એ રોકાણ બતાવીશ..પહેલો હક્ક ભાગ તારો.’

અબ્દુલ બોલ્યો. ‘જો માલ બરોબર હશે તો તારે પાંચ વરસ ચાલે તેટલું એક જ કામમાં કમાવી આપીશ.’

‘નાના! રામજી શેઠ ૧૫ દિવસ અહીં છે. પહેલાં મારું પિક્ચર કાઢી લેવા દે.’

અબ્દુલ બોલ્યો: ‘રૂપલી રાણી! તારું કામ પતાવતાં બહુ સમય નથી લાગવાનો. અને આ નાના જે વાત કરે છે તેમાં તો બહું જ ભાંજગડ છે. તેથી તેને તારો પ્રતિસ્પર્ધક ના માન. થોડા પૈસા એને પણ કમાવા દે.’

હવે નાનાની હિંમત વધી તે બોલ્યો: ‘અહીં એમ થોડા ઘણા પૈસામાં એવી કોમ્પ્લીકોટેડ ફોર્મ્યુલા ન મળે. લાખો ખર્ચવાની તૈયારી હોય તો કંઈક કામ બની શકે.’

‘એને જોઈએ છીએ એવી ફોર્મ્યુલા હોય તો એને માટે લાખ બે લાખ રૂપિયા ખર્ચવાની એની તૈયારી છે પણ ફોર્મ્યુલા એવી હોવી જોઈએ કે પેલો આખું વરસ એમાં ગૂંચવાયેલો રહેવો જોઈએ.’ અબ્દુલે કહ્યું.

‘એવી એક ફોર્મ્યુલાની મને ખબર છે. એ બનાવટી નહીં પણ સાચા સંશોધનની જ ફોર્મ્યુલા છે. એક પ્રોફેસર દસ વર્ષથી કોલ્ડ ફ્યુઝન પર કામ કરતા હતા પણ હવે તેમનું મરણ થઈ ગયું છે. બીજા કોઈને એમાં સમજણ પડે એમ નથી એટલે કદાચ બેએક લાખમાં કામ પતી શકે. જેવું હશે એવું હું તમને કાલે ચોક્કસ જણાવી શકું.’

અબ્દુલને લાગ્યું કે પેલા પ્રોફેસરનું નામ જ ફક્ત હશે. કોઈ ફિલ્મ માટે આ ફોર્મ્યુલા કોઈ શોધી લાવ્યું હશે અને કદાચ એ ઉપયોગમાં ન પણ લેવાઈ હોય. આ માણસ પોતે દલાલ જ હોય એવું પણ બને. ‘જો એ ચાહે છે એવી કોમ્પ્લીકેટેડ ફોર્મ્યુલા હોય તો એને એટલા ખર્ચવામાં વાંધો નથી.’

‘હું તમને ખાતરી આપું છું કે એનો મિત્ર એમાં પાંચ વરસ માથાં પછાડ્યા કરશે તોય એનો ભેદ નહીં ઉકેલી શકે. અને વખત છે ને એને એમાં સમજણ પડી જાય અને કામ પૂરું કરશે તો એ એક જ વરસમાં કરોડોમાં રમતો થઈ જશે.’

‘બોલ, ક્યારે લાવી આપે છે આ ફોર્મ્યુલા?’

‘તમે પૈસાની વ્યવસ્થા કરો એટલે તરત.’

‘પૈસા મારે ખર્ચવાના નથી. હું અમદાવાદ જાઉં એટલી જ વાર. તું અમદાવાદ આવે તો એક હાથમાં હાથમાં ફોર્મ્યુલા ને બીજા હાથમાં પૈસા અપાવી દઉં. એના કરતાં હું તને એ દોસ્તનું સરનામું આપી દઉં એટલે તું જ એની સાથે તારી રીતે વાત કરીને બધું પાકું કરી લેજે. તારે વધારે પૈસા માગવા હોય તોય મને વાંધો નથી. એ તારે ને પેલાને જોવાનું છે. એવોયે ગરજમાં છે એટલે કદાચ વધારેમાંય તૈયાર થઈ જાય.’ અબ્દુલે પોતાને માથેથી દાવ અફતાબને માથે આપતાં કહ્યું.

‘તમે એની સાથે વાત કરીને પછી મને આ નંબર પર ફોન કરજો.’ કહી પેલાએ એને પોતાનો નંબર આપ્યો.

‘આમાં એ માણસ પૈસા રોકવાનો છે પણ એ મારા હાથમાં પૈસા નહીં મૂકે. હું તમને એનું સરનામું આપીશ. પૈસા તમને એની પાસેથી મળી જશે એ ચોક્કસ.’ અબદુલે કાંઈક વિચારતાં કહ્યું. એના મનમાં છેલ્લી ઘડીએ એક નવો તુક્કો સૂઝી આવ્યો હતો. પોતાના ઉપરીઓને વિશ્વાસ પડે એ માટે એણે પૈસા અફતાબ મારફતે અપાય એવું ગોઠવવાનું નક્કી કર્યું હતું. આમાં પોતે જે કટકી કરવા માગતો હતો એ એણે જતી કરવી પડતી હતી પણ એક વખત પેલા ઉપરીઓનો પોતાના પર વિશ્વાસ પાછો બેસી જાય પછી કટકી ક્યાં નથી કરાતી.

પાછા વળતા ટેક્ષીમાં ઝુબેદા બોલી: ‘મારો ભાઈબંધ છે છતા તને કહું છું નાના શેખીખોર છે અને જબરો ફેંકુ પણ જબાન એની એકલી સાકર છે અને તેથી તો તે હિમાલયમાં જઈને રેફ્રીજરેટર વેચી આવે તેમ છે.’

‘જો ઝુબી અમારા પેતરા તને સમજાવવા મને જરૂરી નથી લાગતા પણ જો તે જે કહે છે તે કાગળિયાંમાં દમ હશે ને તો તારું પિક્ચર આખું તો નીકળી જશે પણ તારે જે સફળતા જોવી છે તે માર્કેટીંગ પણ થશે.’

થોડી વાર મૌન રહી ઝુબેદાએ પૂછ્યું: ‘તારી પાસે પૈસા છે તો ખરા ને? કે મને સુરીની જેમ હવામાં સપનાં દેખાડે છે?’

‘બસ ને આટલો જ વિશ્વાસ છે?’

‘ના જરા શંકા પડી એટલે પૂછ્યું.’

‘ચાલ જરા મૂડ સરખો કરી લે. હોટેલ આવી ગઈ છે અને આજે તો આપણી મધુરજની છે.’ ઝુબેદા મધુરજની માણવાના મૂડમાં અત્યારે નહોતી. તેને અબ્દુલ પાસે કેટલા પૈસા છે એ જાણવામાં રસ હતો તેથી તે બોલી: ‘જ્યારથી ફિલ્મ દુનિયામાં આવી છું ત્યારથી બધા જ સુરીની જેમ પાણીમાંથી પોરા કાઢનારા જ મને મળ્યા છે. આ વખતે મારે છેતરાવું નથી, સમજ્યો?’

ટેક્ષી ડ્રાઈવરે રસ્તો બદલ્યો ત્યારે ઝુબેદા બોલી: ‘પ્રાર્થના સમજ સે હી લો ભૈયા. કુમકુમ હોટેલ જાના હૈ.’

દસેક ક્ષણો મૌન રહી અબ્દુલે હુકમનું પાનુ ફેંક્યુ. ‘ઝુબી, મને તારા જીવનમાં આવેલા નપાણીયા જેવો ના સમજ. હું જે કામ કરું છું તેમાં પૈસાનાં સમુદ્રો ઘુઘવતા હોય છે. તારી એક ફિલ્મ નહીં સો ફિલ્મો કરે તો પણ મારા કુબેર ભંડારનાં તળિયાં તને દેખાવાનાં નથી.’

કુમ કુમ હોટેલ આવી અને ટેક્ષીમાં જે શેખી મારી હતી તેને સાચી પાડવા તેણે રૂમમાં પ્રવેશીને પાસ બૂકો કાઢી. રામજી ગોરનાં નામની પાસ બુકમાં ૨૭ લાખ અને અબ્દુલ કાદીરનાં એકાઉંટમાં ૩૪ લાખ રૂપિયા બતાવ્યા.

ઝુબેદા કંઈ આંકડાઓથી છેતરાય તેવી નહોતી. તેણે બધી વિગતો જોઈ અને તે સ્તબ્ધ જ થઈ ગઈ. હવાલાની લેતી દેતી ઘણી હતી.

તેને થોડીક શરમ તો આવી કે તેણે શક કર્યો. તે પણ શું કરે? કદાચ તેણે જોયેલાં સ્વપ્નાં સાકાર થાય તે પહેલાં નિષ્ફળતા તેને દુઃખ આપતી હતી. અને તેનાં રાજવી સ્વપ્નાં પૈસા જ પૂરાં કરી શકે તેમ હતા.

તેણે રૂમમાં જઈ પોતાની જાત શણગારી. માઉથ વૉશ કર્યું અને સુગંધથી મઘમઘતી થઈ બે ગ્લાસમાં વ્હિસ્કીના પેગ લઈને બહાર આવી. પ્લેટમાં કાજુ હતા. હવે તે પોતાનો મૂડ સરખો કરી શમણાંની સફળતાને ઉજવવા આવી હતી.

તેનું બદલાયેલુ સ્વરુપ જોઈને અબ્દુલ હસ્યો અને બોલ્યો: ‘ઓરત જાતમાં મને જો સૌથી વધારે ગમતું સ્વરૂપ હોય તો તે આ જ છે ઝુબી. પ્રેમ સભર અને સમર્પણથી સાથીને રીઝવતી અને મિલન ને માણતી સહચારિણીનું.’

વ્હીસ્કીના બે પેગ પત્યા ત્યાં સુધી હજી અંદરથી ધક્કો વાગતો નહોતો તેથી અબ્દુલે કહ્યું: ‘તને ખબર છે તારો શેખીખોર મિત્ર જો લશ્કરી સંશોધન શોધી લાવે ને તો તેને આપેલા લાખ રૂપિયા કરોડના થઈ જાય તો નવાઈ નહીં. હું વેપારી છું અને મને ખબર પડે છે કે તેના ખરીદદાર કોણ છે?’

‘તો એમ કહે ને તને મારા શેખીખોર મિત્રોની જરૂર છે.’ તેની આંખો પર નો ભાર જોઈ અબ્દુલ હજી નક્કી નથી કરી શક્તો કે તે નશામાં છે કે અભિનય કરે છે.

‘ના મને તો અહીં મુબઈમાં રહી ફિલ્મ ઇંડસ્ટ્રીમાં સક્રીય થવું છે.’

‘નાના જે ફોર્મ્યુલાની વાત કરે છે તે કોલ્ડ ફ્યુઝન ટેકનોલોજી છે.’

‘ક્યાંની છે?’

‘મીલીટ્રીનું ટોપ સીક્રેટ મીશન છે.’

‘તો તો સમજ કે તારું કામ થઈ ગયું.’

‘હવે તારા ફિલ્મની ફાઈનલ પ્રીંટ ક્યાં જોવા મળશે?’

‘કાલે વાત..પ્રોડ્યુસર તો રાહ જોઈને જ બેઠો છે કે કોઈ તેને ખરીદે.’

‘બોલ ને તેનો ભાવ એણે શું રાખ્યો છે?’

‘તારી પાસે એટલા બધા પૈસા નથી જેટલા તે માંગે છે.’

‘છતાં કહે તો ખરી એવા તે શું હીરા મોતી જડ્યા છે?’

‘કાલે પ્રિંટ જોઈને નક્કી કરજે.’

૧૦. કોલ્ડ ફ્યુઝન

–પ્રભુલાલ ટાટારીઆ ‘ધુફારી

બીજા દિવસે રાબેતા મુજબ બંને તૈયાર થયાં. આજે ઝુબેદાએ કોઈ હિરોઈનથી બે ડગલાં આગળ વેશભુષા અને મેક-અપ કર્યાં હતાં અને જયારે તે અબ્દુલની નજીક આવી ત્યારે પરફ્યુમથી મઘમઘતી હતી. અબ્દુલે એક ઊંડો શ્વાસ લઈને પરફ્યુમની સુગંધ માણતા ઝુબેદાને આશ્લેષમાં લેતા ઉત્તેજીત થઈને કહ્યું: ‘હાય! રૂપાળી રાણી ભલે થઈ જાય એક દૌર…’કહી આંખ મિચકારી

‘તને આ સિવાય બીજુ કંઈ સુજે છે કે નહીં?  છોડ નાના પાસે જવામાં મોડુ થાય છે. છણકો કરતાં તે અબ્દુલથી અળગી થઈ ગઈ.

રૂમ લોક કરી બંનેએ બહાર આવીને ટેક્ષી પકડી નાનાને મળવા રવાના થયાં. નાના ક્યાંય દેખાયો નહીં. આમતેમ નજર કરતા કેન્ટીનમાં બેસી ગપ્પાં મારતા મિત્રો વચ્ચે ઝરીના દેખાઈ તેને ઝુબેદાએ હાથના ઈશારાથી પાસે બોલાવી પૂછ્યું: ‘આ નાના દેખાતો નથી ક્યાં ગયો?’

‘તમે રૂપાળી રાણી જોવા માંગો છો એ પ્રોડ્યુસરને શોધવા ગયો છે. આવતો જ હશે, ત્યાં સુધી આપણે કેન્ટીનમાં ચા, નાસ્તો કરીએ, રામજી શેઠ?’

‘ચા-નાસ્તો તો અમે કરી આવ્યાં છીએ પણ તોય ચા ચાલશે. ’કહી અબ્દુલ હસ્યો.

થોડે દૂર બેઠેલાની વાતો સાંભળવા અબ્દુલે કાન સરવા કર્યા.

‘ઓલો, રાજકુમાર હતો ને? ’એક શેખીખોર બોલ્યો

‘કોણ આપકે પાંવ દેખે બહોત હસીન હૈ, વાળો? ’બીજા શેખીખોરે પૂછ્યું

‘હા, એ જ અને ખાસ તો ‘વક્ત’ સિનેમામાં જયારે રહેમાનને કહે છે,’ ચિનોય શેઠ જીનકે અપને ઘર શીશેકે હો વો દુસરો પર પથ્થર નહીં ફેંકા કરતે’ અને મદનપુરીને કહે છે ‘યે બચ્ચોંકે ખેલનેકા ખિલોના નહીં હૈ હાથ કટ જાય તો ખૂન નીકલ આતા હૈ’. એ કોના ભેજાની ઉપજ છે. બંદાના, પહેલા શેખીખોરે પોતાનું કોલર ખેંચતા કહ્યું, સાંભળી અબ્દુલ મરક્યો.

‘અરે! તું બે ડયલોગ માટે ક્યાં રડે છે મેં તો આખી ફિલ્મ લાવી આપી હતી ને મારા આઈડિયાથી પ્રોડ્યુસરે ફિલ્મ બનાવી અને સુપરહીટ સાબીત થઈ, પણ મને શું મળ્યું ઠેંગો. કહી ત્રીજા શેખીખોરે મોટો નિસાસો નાખ્યો અને રડી પડ્યો.

‘એવી કઈ ફિલ્મ હતી? ’બધાથી અલગ બેઠેલા એક શેખીખોરે આવીને પૂછ્યું? ‘વો મૈ નહી’

‘કઈ નવિન નિશ્ચલ વાળી?’

‘હા, એ જ પેલા રડતા શેખીખોરે કહ્યું.

‘તો ઓરિજીનલ વાર્તા કઈ હતી? ’ઓલાએ રસ દાખવતા પૂછ્યું?

‘ગુજરાતી નાટક ‘અભિનય સમ્રાટ’.

‘અરે! એ નાટકમાં તો અરવિંદ પંડયાને સજા થાય છે અને આમા તો નવિન નિશ્ચલ.’

‘એ એન્ડ બદલવાનો આઈડિયા જ મારો હતો.’પેલા રડતા શેખીખોરે કહ્યું.

‘તું ક્યાં ખોવાઈ ગયો? ’આમ ધ્યાનથી આ વાતો સાંભળતા અબ્દુલને ઝુબેદાએ પૂછ્યું,

‘આ બેઠા બેઠા જે વાતો કરે છે એ સાંભળું છું’ મરકીને અબ્દુલે  કહ્યું.

‘અરે!  આ બધા એક નંબરના ગપ્પીદાસ છે. તેમની વાતમાં તલભાર પણ સત્ય નથી હોતું. પાછા એક બીજા સાથે અથડાવો તો ગોબો કોઈમાં ન પડે. ’કહી ઝુબેદા હસી ત્યાં નાના આવતો દેખાયો.

‘તને મારી વાત પર વિશ્વાસ ન આવતો હોય તો પુછ નાના ને?’

‘શું થયું?’ નાનાએ અવઢવમાં અટવાઈને પૂછ્યું.

‘આ ટોળકી બેઠી છે તેની વાતોમાં તથ્ય કેટલું? એ આ રામજી શેઠને સમજાવ.’

‘અરે! આ બધા એક નંબરના ફેંકુ છે.  એક પીછું હાથમાં આવે તો આખો કાગડો તૈયાર કરે એવા છે.  તમારે ટાઈમ પાસ કરવો હોય તો! ’કહી નાનાએ આંખ મિચકારી સાંભળી સૌ હસ્યા.  આ ગપ્પીદાસોની વાતો અરેબિયન નાઈટની વાર્તાઓથી ઓછી ઈન્ટ્રેસ્ટિન્ગ નહીં’ હોય ઝરીનાએ કહ્યું.

‘આ બધી પરાયણ મુકો અને રૂપાળી રાણી ફિલ્મનું શું થયું? પેલો પ્રોડ્યુસર મળ્યો કે નહીં?

’ઝુબેદાએ નાનાનો હાથ પકડીને હલબલાવતા પૂછ્યું?

‘એ કોઈ સગાના લગ્ન સમારંભમાં ગયો છે. એવા સમાચાર મળ્યા છે.  કાલે જરૂર આવી જશે’ ‘કમાલ છે, ને એ ગ્રાહક શોધતો હતો ત્યારે કોઈ મળતું નહોતુ અને આજે આપણે રાહ જોઈએ છીએ ત્યારે જ એ ગાયબ છે’ કહી ઝુબેદા હસી.

‘ખેર જવા દે એ વાત, ઓલી ફોર્મ્યુલાની વાત થઈ હતી તેનું શું થયું? ’અબ્દુલે મુદ્દાની વાત કરી

‘એ જેની પાસે છે, એ કાલ મળવા આવશે’

‘આ બધાનું મુહુર્ત કાલે જ લાગે છે. ઓલ્યો પ્રોડ્યુસર પણ કાલે જ મળશે ખેર, પણ આખર આ

‘કોલ્ડ ફ્યુઝન ફોર્મ્યુલા’ છે શું? ’અબ્દુલે પોતાના ઉપરીઓને માહિતી આપવા  પૂછ્યું.

‘કિર્ણોત્સર્ગની પ્રક્રિયા સિવાય અને ઉષ્ણતામાન વધાર્યા વગર અણુનું વિભાજન કરવું મતલબ ‘કોલ્ડ ફ્યુઝન’ એ ટેકનિક શોધાય તો તેનાથી કોઈ પણ જાતના ભય વગર અણુનું વિભાજન થઈ શકે, જેની પાસે છે તે માણસને આ વાતની ખબર હતી અને તે પુરી થાય એટલે ચોરવાની વેતરણમાં જ હતો. પ્રોફેસર ભાર્ગવે દાર્જિલિંગના  સુમસાન જંગલની વચ્ચે ઊભી કરેલી એક વિશાળ લેબોરેટરી. જેમાં છેલ્લા ૧૦ વરસથી સંશોધન કરતા હતા. આ ચોરને ક્યાંકથી આ વાતની ગંધ આવી ગઈ એટલે છેલ્લા એક વરસથી લેબોરેટરીની આસપાસ જ મંડરાયા કરતો હતો. પ્રોફેસરની શોધ પુરી થાય તો ખબર પડે તે માટે તેમના સાથે રહેતા નોકરથી દોસ્તી કરી લીધી હતી.પ્રોફેસર પોતાના દરેક અખતરાની નોંધ એક ટાંચણપોથીમાં કરતા હતા સંશોધન મને લાગે છે આખરી તબક્કામાં હતું ત્યારે જ એક દિવસ પ્રોફેસરનું અચાનક અવસાન થયું.’

‘હં પછી, ’અબ્દુલ ધ્યાનથી આ વાત સાંભળતો હતો.

‘પ્રોફેસરનું મૃત્યુ કેમ થયું તેનો ભેદ મળ્યો નહોતો. તેમનો નોકર પોતાના કુટુંબને મળવા ગયેલો અને જ્યારે પાછો આવ્યો ત્યારે પ્રોફેસરને મરી ગયેલા જોયા. તેણે તરત જ પોલીસને જાણ કરી અને એ જ સમયે પેલો ચોર ત્યાં પહોચ્યો અને નોકર સાથે બેસી સહાનુભૂતીથી વાત કરી અને તેને લેબની બહાર પોલીસની રાહ જોવા બેસાડી પોતે અંદર ગયો અને ખાંખાખોળા કરીને પેલી ટાંચણપોથી હળવેકથી સેરવી લીધી અને કોટની આડાશમાં છુપાવી દીધી. ચોર સહાનુભૂતી દર્શાવવા પોલીસ આવી ત્યારે નત મસ્તકે નોકરની બાજુમાં જ બઠો હતો.’

‘સ્માર્ટ બોય, ’મલકીને અબ્દુલે કહ્યું.

‘પોલીસે આવીને લાશનો કબજો લીધો. આ મિલટરીનું ટોપ સિક્રેટ મિશન હતું, એટલે અધિકારીઓ ત્યાં પહોંચ્યા અને લેબને સીલ કરી નોકરની ઉલટ તપાસ કરી, પણ કંઈ વળ્યું નહીં. અન્ય વૈજ્ઞાનિકોની હાજરીમાં લેબ ખોલીને તપાસ કરી પણ પેલી ટાંચણપોથી ક્યાંય દેખાઈ નહીં. પોલીસે ત્યાં નોકર સાથે બેઠેલા ચોરની પણ ઉલટ તપાસ કરી અને થર્ડ ડીગ્રી પણ અપનાવી પણ આ રીઢા ગુન્હેગાર પાસેથી કોઈ બાતમી મળી નહીં. એ તો એક જ વાત કરતો હતો કે પોતે એક ફોટોગ્રાફર છે અને ફિલ્મના શુટિંગ માટે યોગ્ય લોકોશનની વીડિયો ક્લીપ ઉતારવા અહીં અવાર નવાર આવે છે. આ બાબતની પુ્ષ્ટિ તેના કહેવાતા મુંબઈમાંના સાગરિતોએ પણ કરી અને એ બચી ગયો. ’નાનાએ વાત પુરી કરતા કહ્યું.

‘આ બધા સાલા એક નંબરના ફેંકુ ભલે આપસમાં કુતરા-બિલાડા જેમ ઝઘડતા હોય પણ કોઈ આવી રીતે મુસીબતમાં ફસાઈ જાય ત્યારે એક થઈ જાય છે’. ઝરીનાએ નાનાની વાત સાંધતા કહ્યું અને પછી હસી પડી.

‘આ પ્રોડ્યુસર કાલે ‘ રૂપાળી રાણી’ની પ્રિન્ટ આપે તો તે જોવા કોઈ મીની થિયેટર મળી રહેશે ને?’ ઝુબેદાએ નાનાને પૂછ્યું.

‘તેની ફિકર નહી કર એ થઈ રહેશે.’

અબ્દુલે પોતાનો દાવ રમવા પોતાના ઉપરીઓનો સંપર્ક કરીને ટાંચણપોથીની બધી બાતમી જણાવી. પૈસા આફતાબ મારફત આપવાના હોવાથી તે માગે એટલા આફતાબને મોકલવા જણાવ્યું.અને અંતે આફતાબને ફોન કરીને બધી કાર્યવાહી સમજાવી.

બીજા દિવસે પેલા ચોરને મળવાની ઉત્સુકતા દેખાડ્યા વગર ઝુબેદાને પ્રોત્સાહિત કરવા પેલા પ્રોડયુસરને મળ્યા. ઝુબેદાએ પ્રોડયુસરને અબ્દુલની ઓળખાણ કરવતા કહ્યું: ‘આ રામજી શેઠ એક ફાઈનાન્સર છે. મેં આપણી ડબ્બામાં પેક પડેલી ફિલ્મની વાત કરી તો તેમણે કહ્યું કે, એક વખત ફિલ્મ જોયા પછી નક્કી થાય કે પૈસા રોકવા યા નહીં એટલે એ ફિલ્મ જોવા માગે છે. નાના ખેડેકરે આ માટે થિયેટરના મેનેજર સાથે પણ વાત કરી રાખી છે’ ઝુબેદાએ કહ્યું.

‘તો ચાલો ફિલ્મની પ્રિન્ટ ગાડીમાં જ પડી છે આપણે જઈએ’. કહી પ્રોડયુસર પોતાની ગાડી તરફ સૌને દોરી ગયો. લગભગ દસેક મિનિટમાં એક નાના થિયેટર પાસે ગાડી ઊભી રહી. સૌ બહાર આવ્યા તો થિયેટરનો મેનેજર અને પ્રોજેકટર ઓપરેટર બારણા પાસે  જોવા મળ્યા. પ્રોડ્યુસરે ફિલ્મની પ્રિન્ટ, પ્રોજેકટર ઓપરેટરને આપી અને સૌ બાલકનીમાં ગોઠવાયા.

‘ઝુબી તું તો આ ફિલ્મ ડબ્બામાં પડી પછી એવી અલોપ થઈ ગઈ કે પાછી દેખાઈ જ નહીં’ પ્રોડયુસરે ઝુબેદાને મીઠો ઠપકો આપતા કહ્યું.

‘શું કરૂં નવી આવેલી બધી મારા કરતા અર્ધા રેટમાં કામ કરવા તૈયાર થઈ જતી હતી, પછી ઝુબેદાને કોણ ભાવ આપે અને આ સ્ટુડિયોથી પેલા સ્ટુડિયો સુધી ધક્કા ખાઈને પ્રોડયુસરને મસ્કા પાલિશ કરતા મને ફાવતું નથી’, કહી ઝુબેદા હસી.  ત્યાં સુધી નાનાએ મંગાવેલ સોફ્ટ ડ્રિન્કસ આવી ગયાં અને તેને ન્યાય આપતા ચાલુ થયેલ ફિલ્મ સૌ જોવા લાગ્યા. બે કલાક પછી પુરી થયેલ ફિલ્મ જોયા પછી સૌ બહાર આવ્યાં. એક હોટલમાં જમવા ગયાં ત્યારે આટલી વારથી પોતાની અધિરતા જાળવતા પ્રોડયુસરે અબ્દુલને પૂછ્યું ’આપ આ ફિલ્મ ખરીદશો ને, રામજી શેઠ?’

‘હા, હા,  શામાટે નહીં? તમે તમારો ભાવ બોલો.’ ઝુબેદા સામે જોતા અબ્દુલે કહ્યું.

‘જુઓ મારા આમાં ૭૦/૮૦ લાખ રૂપિયા સલવાયેલા છે. તેમાંથી ઝુબેદાને તો મેં એક પાઈ પણ આપી નથી, એ તો અલગ.  હવે તો મુદલ મને મળી જાય તોય ઘણું. મારી આટલા વખતથી રોકાયેલી રકમનું વ્યાજ,  હું ઝુબેદા ખાતર જતું કરવા તૈયાર છું.’ પ્રોડયુસરે ગળગળા સાદે કહ્યું.

‘ફિલ્મ મારી છે , મને પૈસા નથી જોઈતા બસ તમારા પૈસા નીકળી જાય તો ઘણું’, ઝુબેદાએ કહ્યું.

‘મારે પણ ક્યાં મારા પૈસા રોકવાના છે એ તો જે ખરીદવા માગે છે તેને વાત કરી તમને જણાવીશ’, અબ્દુલે કહ્યું.

‘રામજી શેઠ પેલો ટાંચણપોથી વાળો ભેદિયો આવી ગયો છે’, નાનાએ સમાચાર આપ્યા.

‘ભલે પ્રોડયુસર સાહેબ,’ હું તમને પછી મળું છું’. કહી અબ્દુલ, ઝુબેદા ઝરીના  અને નાના સાથે ગયો. ‘આ ભેદિયો વળી કોણ છે ,અને પેલો ચોર અબ્દુલે પૂછ્યું?’

‘જ્યારથી પ્રોફેસર ભાર્ગવનું અવસાન થયું છે ત્યારથી પેલા ચોરના સગડ દબાવતી પોલીસ ફરે છે. તેણે ટાંચણપોથીનો કડદો કરવા વચેટિયો રાખ્યો છે. એટલે પોલીસને બાતમી મળે તો—

‘તો પેલો વધેરાઈ જાય ને પોતે બચી જાય એમ ને?’ નાના આગળ કંઈ કહે તે પહેલાં અબ્દુલે વાત સાંધતાં કહ્યું.

‘પેલો ચોર મહા ગિલિન્ડર ને પહોંચેલી માયા છે.’ કહી નાના હસ્યો.

‘મને તો પેલી ટાંચણપોથીથી મતલબ છે એ ઓલ્યો ચોર આપે કે ભેદિયો શું ફરક પડે છે? ચાલ બોલાવ એને તો સોદો કરી નાખિયે.’ અબ્દુલે કહ્યું.

‘જો આ રામજી શેઠ છે જે પેલી ટાંચણપોથી ખરીદવા માગે છે તારો ભાવ બતાવ.’ નાનાએ કહ્યું.

‘જેનો માલ છે તેણે છેલ્લો ભાવ એક લાખ કહ્યો છે જો મંજૂર હોય તો સોદો કરીએ’.

‘કબુલ છે’અબ્દુલે કહ્યું.

‘તો લાવો પૈસા ઈસ હાથ દે ઉસ હાથ લે.વચેટિયાએ કહ્યું.

‘પૈસા તો મારી પાસે નથી. તમને અમદાવાદમાં મળશે. ત્યાં તમે મારા આપેલા સરનામે આફતાબને મળજો તે તમને પૈસા આપશે. તેને ટાંચણપોથી રામજીશેઠને આપવાની છે કહી પૈસા લઈ આપી દેજો’ કહી અબ્દુલે આફતાબનું સરનામું અને ટેલિફોન નંબર આપ્યા.

પેલો તરત અમદાવાદ જવા રવાનો થયો.અમદાવાદ આવીને તેણે આફતાબનો સંપર્ક કર્યો ‘હું આ ટાંચણપોથી રામજી શેઠને આપવા માટે આવ્યો છું. રામજી શેઠે તમારી પાસે મોકલાવ્યો છે. પૈસા લઈ તમને આપવા કહ્યું છે.’ કહી તેને પોતાના કમીશનના એક લાખ ઉમેરીને બે લાખ રૂપિયાની માંગણી કરી, ‘અત્યારે તો મારી પાસે નથી સાંજે પૈસાની એરેંજમેન્ટ થઈ જશે તો સાંજે આવીને લઈ જજે.’ આફતાબે તરત જ પૈસા મોકલનારનો સંપર્ક કરી બે લાખ રૂપિયા મોકલવા જણાવ્યું.

પાકિસ્તાન સરકાર એક વખત સુરી મારફત મળેલ બાતમી અને પેલા મિલટરી છાવણીવાળા ફોટોગ્રાફ દ્વારા મુર્ખ બની ચુકી હતી એટલે અવડચંડાઈ કરીને આ વખતે પૈસા તો મોકલાવ્યા પણ નકલી નોટોમાં. સાંજે પેલો પાછો આફતાબ પાસે આવ્યો ને પૂછ્યું ,‘પૈસા તૈયાર છે?’

આફતાબે પૈસાનું કવર આપ્યું તો ભેદિયાએ ઉપર છલ્લી નજર નોટો પર કરીને ટાંચણ પોથીનું કવર આફતાબને આપ્યું.

આફતાબ પાસેથી બે લાખ રૂપિયા લઈને પોતે એક લાખનું કમિશન કમાયાના આનંદ સાથે ભેદિયો મુંબઈ આવ્યો અને પોતાના કમીશનના પૈસા રાખીને બાકીના એક લાખ રૂપિયા લઈને પેલા ચોરને મળવા ગયો.

‘આ લે પુરા એક લાખમાં તારા માલનો કડદો કરી નાખ્યો છે’ .કહી વચેટિયાએ લાખ રૂપિયાનું કવર ચોરને આપ્યું.

‘કોણે લીધી એ ટાંચણપોથી?’ નોટો પર ઉપરછલ્લી નજર કરી ચોરે પૂછ્યું.

‘હવે તું ક્યાં દૂધમાંથી પોરા કાઢવા બેઠો? તને પૈસા મળી ગયા ને?’ કહી વચેટિયો ગયો. માંડ પેલી ટાંચણપોથીનો કડદો થયાની ખુશીમાં ચોર એક હોટલમાં જમવા ગયો અને બીલ ચુકવવા માટે મળેલ પૈસામાંથી એક નોટ કાઢી પેમેન્ટ કર્યું ત્યારે કેશિયરે કહ્યું: ‘સાહેબ આ નકલી નોટ છે બીજી આપો.’

ચોરે આશ્ચર્યથી નોટ સામે જોઈ વિચાર્યું, ‘ત્યારે ઓલાને પકડવો પડશે’.કહી નોટ પાછી લઈને પોતાની પર્સમાંથી પેમેન્ટ કરીને બહાર આવ્યો. ત્યાંથી પેલા વચેટિયા પાસે જઈને પૂછ્યું, ‘કોણે આપી તને આ નકલી નોટો બોલ? ’ચોરે પેલા વચેટિયાને કોલરમાંથી પકડી હચમચાવતા કરડાકીથી પૂછ્યું,

‘મને અમદાવાદના આફતાબ શેઠે આપ્યા છે’.

‘સરનામું આપ તારા એ આફતાબ શેઠનું’.

પેલાએ રામજી શેઠે આપેલ સરનામાની ચબરકી ચોરને આપી . એટલે તેણે તરત જ અમદાવાદની વાટ પકડી અને આફતાબને મળ્યો.

‘આફતાબ શેઠ તમે જ છો?’ ચોરે પૂછ્યું

‘જી હુકમ કરો શું કામ હતું?’

‘તમે જે માલનો સોદો લાખ રૂપિયા આપીને કરેલો એ નોટો નકલી છે’

‘એક લાખ રૂપિયા. નકલી નોટો ‘સાંભળી આફતાબ હેબતાઈ ગયો. પછી થોથવાતાં કહ્યું: ‘એ તો મારી પાસેથી બે લાખ રૂપિયા લઈ ગયો’.

‘બે લાખ? તમારી પાસે એ નોટો ક્યાંથી આવી? આવી દગાબાઝી આફતાબ શેઠ’,ચોરે પૂછ્યું. ‘જનાબ મને કંઈ ખબર નથી એક પાસેથી પૈસા આવ્યા બીજાને આપ્યા. નોટો નકલી છે એ બાબતનો મને કઈ ઈલ્મ નથી અલ્લાહ પાકની કસમ. હું બીજું કશું જાણતો નથી’ .કહી આફતાબે બંને કાનને હાથ લગાડ્યા.

આટલા વખતથી જીવના જોખમે સાચવી રાખેલ ટાંચણપોથી પોતાના હાથથી ગયાના ગુસ્સામાં અને બે લાખમાં કડદો થયા પછી પોતાને માત્ર એક લાખ જ મળ્યા એમ બમણી દગાબાઝીથી છંછેડાયલા ચોરે ખીસામાંથી રામપુરી કાઢીને આફતાબના પેટમાં હુલાવી દીધું અને ત્યાંથી પલાયન થઈ ગયો. આફતાબના ખૂનથી પોલીસ સક્રિય થઈ અને ટાંચણપોથીની શોધ માટે પ્રયાસ કરવા ચોર ભૂગર્ભમાં ચાલ્યો ગયો. આમ આફતાબ વધેરાઈ ગયો અને અબ્દુલમીયાં બચી ગયા.

૧૧. પાકિસ્તાની કોલ્ડ ફ્યુઝન

–વિજય શાહ

સુરીના દિગ્દર્શનમાં બનેલી ફિલ્મ એક્દમ સુંદર તો નહતી. ફિલ્મનાં ફાઈનાન્સરે ભાવ સારો એવો વધારીને કહેલો તેથી થોડુક મૌન સેવ્યુ હતુ.પેલા શેખીખોરોએ કહેલી એક વાત તેના મનમાં પડઘાતી હતી. આ દુનિયા ઝુક્તી હૈ અગર ઝુકાને વાલા ચાલાક હો તો! તેના મનમાં તાળો મળી ગયો હતો. ઝુબેદાએ બેંક બેલેન્સ નો સરવાળો કરીને આંકડો પાસ થઈ ગયો હતો.

તે રાત્રે રૂમ ઉપર તેનુ મન જાણવા ઝુબેદા એ પ્રયત્ન કર્યો ત્યારે પહેલે ધડાકે જ અબ્દુલે કહ્યું: ‘આ તારી ફિલ્મ દસ લાખમાં પણ ખપે તેવી નથી.  તારા ફાઈનાન્સરને સુરીએ લૂટ્યો  છે.’

‘એટલે? તું ફિલ્મ નહીં ખરીદે?’

‘એવું મેં ક્યાં કહ્યુ?’

‘તો?’

‘ઝુબી, આપણી શાદી થવાની ખરું?’

‘હા, પણ અહીં અત્યારે તેનું શું?’

‘તો નવી જિંદગીનાં પહેલા જ સોદામાં તારે નફો કરવો છે કે ખોટ?’

‘મને સમજાયુ નહીં.’

‘તારી અર્ધી ફિલ્મ સેન્સરમાંથી બહાર નહીં નીકળે સમજી?’

‘હેં?’

‘ચાલ દેહ દાન અને પત્રં પુષ્પમ કરીને કાઢવા મથીશ. છતાં પણ તું, જે તારી કારકિર્દીની સફળ ફિલ્મ માને છે તે આ નથી!’

‘યાર તું તો મને નિરાશ કરી રહ્યો છે.’

‘ના. નિરાશ નહી? સુરી જ્યારે  ફિલ્મ બનાવતો હતો ત્યારે તે તને હીરોઈન કમ, પ્રેયસી વધારે માનતો હતો.’

‘અને તું, શું કરે છે?’

‘જો હું પૈસા રોકું છું તેથી તને નહીં  ફિલ્મમાંનાં તથ્યો વધારે ચકાસું છું.’

થૉડીક મિનિટના મૌન પછી તે બોલ્યો: ‘તને ખબર છે ફિલ્મી દુનિયામાં બનતી દર સો ફિલ્મે ખાલી ૨૦, સફળ થાય છે? બાકીની ફિલ્મો બોક્ષ ઍાફિસ પર પીટાઈ જાય છે. કારણકે તેમાં ફિલ્મો જોનારા માટે કશું નથી. આ તારી ફિલ્મ માં તને રૂપાળી રાણી જ માત્ર બતાવી છે. લોકોને ઢાંકેલી નગ્નતા અને ગલગલીયાં થાય તેવા દ્વીઅર્થિ ડાયલોગો સિવાય પણ ઘણું જોઈએ જેને કથા કહે છે.’

ઝુબેદા અબ્દુલ ને જોઈ રહી. તેના મનમાં વિચારો ચાલી રહ્યા હતા. આ ભોળો તો નથી જ. સાવ માત્ર સરળતાથી તેના ધનને ઑળવી નહીં શકાય. તેની નજરોને માપતા અબ્દુલ બોલ્યો: ‘ચાલ આપણે એક કામ કરીએ તારા પ્રોડ્યુસરને કહીએ સેન્સરમાંથી પાસ કરીને આપ.  કોઈક સારા ડાયરેક્ટર પાસેથી કથા તત્વ લાવ. આ પિક્ચર આમ ને આમ તો તને કોઈક શેખની જનાની બનાવશે પણ તને જે કારકિર્દી  જોઈએ છે તે નહી આપે.’

‘એટલે તું પણ સુરીની જેમ મને હથેળીમાં ચાંદ બતાવે છે?’

તેના બદલાયેલા ટોન ને પારખતાં અબ્દુલને વાર ના લાગી. ‘હા, જો હું તો શાદી કરીને તારી સાથે સુખી જીવન પસાર કરવા માંગુ છુ. મારા બીઝનેસ માં જોખમ તો તું સમજે  છે. આપણા લગ્ન  પછી આપણી કંપની એક ફિલ્મ પ્રોડ્યુસર બનશે અને તારો પ્રોડ્યુસર જેટલા પૈસા માંગે છે તેટલી રકમમાં તો તારી સારી ઈમેજ સાથેનાં સારાં ચલચિત્રો આપણે બનાવશું.’

‘તો  પછી “રૂપાળી રાણી”નું શું?’

‘જો તારા ફાઈનાન્સરને  થોડીક વધુ ગરજ બતાવવા દે. નાના દ્વારા મારી આ બધી વાતો તેને સાંભળવા દે. તને તો ખબર છે દુનિયા ઝુકતી હૈ ઝુકાને વાલા ચાહીએ.’

ઝુબેદાને આ ન ગમ્યું.  અબ્દુલ  જાણતો હતો તેમ તે રાત તોફાન વિના શાંતિથી સરી ગઈ.

પાકિસ્તાનના વૈજ્ઞા્નિકો આ ડાયરીની નોંધમાં જણાવ્યા પ્રમાણે આગળ વધ્યા. તેમને લાગ્યુ કે આતો બગાસુ ખાતા ગુલાબજાંબુ મળ્યું છે. એટલે તે ડાયરી વિશે વધુ શોધખોળ કરવા માંડી. આફતાબે અગાઉ ચોક્કસ કામ કરેલા હતા તેથી પાકિસ્તાનમાં આ શોધ વિશે કોઈને આશંકા નહતી.  વૈજ્ઞાનિકોની કમીટીએ આ સંશોધનની સચોટતા વિશે અમેરિકાને જણાવ્યું અને ત્યાંથી વધુ વિગતોની માંગણી થઈ ત્યારે પાકિસ્તાનને સમજ્યુ કે આ તો ખુબ જરૂરી સંશોધનો છે. જાસુસોની દુનિયામાં તેને હાઈ પ્રાયોરિટી કે “ઉપલી વાતો “ કહેવાય કે જેના માંગો તેટલા પૈસા મળે.

વળી ડાયરીની કોડ ભાષામાં પ્રોફેસર ભાર્ગવનું કામ છે તેવું જાણતા જ સી. આઈ. એ. સક્રિય થઈ ગઈ. ઉપરનું પ્રેશર વધ્યું તે પ્રકારે વધુ પૈસા મેળવવાની લાલચ પણ વધી. કારણ કે પ્રોફેસર ભાર્ગવ અણુ વિજ્ઞાની તો હતા જ આ વરસે તો તેમને નોબલ પ્રાઈસ મળવાની વાતો એ, “ ઉપલી વાતો” ને ટોપ પ્રાયોરિટી બનાવી દીધી હતી.

ત્યાં સુધીમાં તો અફતાબ જન્નત કે જહાન્નમ નસીન થઈ ગયો હતો. હવે પાકિસ્તાની જાસુસી ખાતું ગૂંચવણમાં પડી ગયું. પહેલાં તો એમણે એમ માન્યું કે આવી અગત્યની માહિતીનો સોદો કરવાની અફતાબની ચાલ ઉધાડી પડી ગઈ હશે. એટલે હિંદુસ્તાની પોલીસે જ એને ઉડાવી દીધો હશે પણ અફતાબના ભત્રીજા પાસેથી એમને જે જાણવા મળ્યું, તે મુજબ તો પેલાને બનાવટી નોટો પધરાવી હોવાની ગરમાગરમી એણે ઘેર જતા પહેલાં સાંભળી હતી. જો એની વાત સાચી માને તો આખું જાસુસી ખાતું સકંજામાં આવી જતું હતું. એ લોકો કયે મોએ કહે કે, એમણે આવા અગત્યના કામમાં બનાવટી નોટો  વાપરવાની ભૂલ કરી હતી?

પાકિસ્તાની જાસુસ સંસ્થાને માથે બનાવટી નોટોના ઉપયોગ કરવા માટે માછલાં ધોવાવાનું શરૂ થયું હતું.  અમદાવાદની પોલીસે આફતાબ ખુન કેસની તપાસ શરૂ કરી. જ્યારે ખુન થયું ત્યારે કોણ આવ્યું હતું અને ફોન રેકોર્ડ ઉપર કોની સાથે વાતો થયેલી, તે વાતોની પૂછપરછ કરતાં આફતાબના ભત્રીજાને સપાટામાં લેવાનું શરૂ થયું. તે તો કાકાનાં કોઈ પરાક્રમો જાણતો ન હતો પણ રીમાંડ રૂમમાં પડેલા ડંડાઓથી તે એટલું તો સમજી ગયો હતો કે ‘મોં ખોલ્યુ તો ઓર ડંડાઈશ’. વળી આમેય કાકાજાનના ફોન પાકિસ્તાનથી આવતા હતા તે વાત જો તે બકી દે તો રીમાંડવાળા વધુ હાથ સફાઈ કરે તેથી તેણે મૌન સાધી લીધું હતું.

પંદરેક દિવસ પછી અબ્દુલ અમદાવાદ પાછો ફર્યો ત્યારે મસ્જીદમાં વાત સાંભળી કે આફતાબને કોઈ ચીના જેવાએ માર્યો હતો, ત્યારે તેને પણ નવાઈ  લાગી. નેપાળી અને ચીના વચ્ચે દેખાવમાં બહુ ફરક નહોતો. તેથી તે સમજી ગયો વચેટિયાએ પેલા ચોરને જ આફતાબ પાસે ધકેલી દીધો હતો. તેનું મગજ બહુ સ્ફુર્તિથી ચાલવા માંડ્યું હતું. પોલીસ નેપાળીનો સગડ કાઢતી  તેની પાસે પણ આવી પહોંચી શકે છે.

દુકાન પર મહેબુબે બધુ બરોબર સંભાળ્યું હતું. કમપ્યુટર ઉપર ૨૨ સંદેશા તેના પ્રત્યુત્તરની રાહ જોતા હતા. તેને ઝરીનાની વાતો કરી થોડા સમય માટે બહેલાવ્યો.

એક સંદેશો જે આફતાબ અને અબ્દુલ બંને માટે હતો તે સંદેશા ઉપર તેની નજર ચીટકેલી હતી. ડાયરી અધુરી હતી તેનાં બાકીનાં પાનાં મોકલો. અબ્દુલે દુકાન ઉપરથી લેપટૉપ ઉપાડ્યું અને સુરી મહેલ જતા પહેલાં બધા સંદેશાને સાફ કરી નાખ્યા.  તે દિવસે ગાડી પકડી મુંબઈ પહોંચી ગયો.

આફતાબ સાથેના ફોનમાં અબ્દુલનો નંબર હતો. તેથી તેને ખબર હતી કે પગેરુ ભુંસવામાં ઝડપ કરવી  પડશે. તેનો સેલ ફોન ચોરાઈ ગયો છે. તેવી અરજી બીજા ફોન ઉપરથી કરી તે બંધ કરાવી દીધો અને ચાલુ ટ્રેને ફોન ફેંકી દીધો.

ઝુબેદા અને પ્રોડ્યુસર બરોબર ગુંચવાયા હતા. મોટી રકમ ઉપરથી એક્ચ્યુઅલ રકમ પર આવી જતા ઝુબેદા પણ બગડી  હતી. દસ લાખમાં તો સુરી પણ ખરીદવા તૈયાર હતો પણ હવે કરવું શું? અમદાવાદથી આવીને કુમકુમ હોટેલ પર પહોંચી રૂમમાંથી સામાન લીધો અને માટુંગા પાસે રીટ્ઝ હોટેલ  પહોંચી ગયો.પોલીસ પગેરુ પકડતી આવે તે પહેલાં તેમને ગુંચવી નાખવાની પૂરી તૈયારી કર્યા બાદ દાદરની પૂનમ રેસ્ટોરંટ ઉપર ઝુબેદાને બોલાવી.

ઝુબેદા  કહે: ‘શું થયું તારા ફોનનું? કેટલા ફોન કર્યા?’

ત્યારે પૂનમ રેસ્ટોરંટ ઉપર આવ કહી ફોન  મુકી દીધો.

બારીકાઈથી રીટ્ઝ હોટેલની તેની રૂમમાં ઈ મેલ વાંચ્યા અને તાળો બેસી ગયો. જાસુસી સંસ્થાનો વડો ખોટા રૂપિયા મોકલવાની માફી માંગી ચૂક્યો હતો. અધુરી ડાયરીનાં બાકી ખૂટતાં પાનાં શોધવાની તાકીદ કરી અને આફ્તાબનું કામ પૂરું કરવા ઉપર ભાર મૂક્યો.

તેણે બહુ વિચારીને કોડેડ ભાષામાં સંદેશો મોકલ્યો,

‘પોતે ખોટા રૂપિયાની ભડકને કારણે તે અમદાવાદ છોડીને જતો રહ્યો છે. તેનો ફોન પરથી સગડ મળી શકે તેથી ફોનનો નાશ કર્યો છે . તેની બેંકમાં ૫ લાખ મોકલો કે જેથી તે આફતાબનું બાકી રહેલું કાર્ય કરી શકે.’

તેની અપેક્ષા પ્રમાણે પૈસા તેના ખાતામાં મોકલાવાઈ ચૂક્યા હતા. તેણે મનોમન તાળો મેળવી લીધો “કોલ્ડ ફ્યુઝન” પ્રોજેક્ટ ટોપ પ્રાયોરીટી છે.

રાતના ૮ વાગી રહ્યા હતા તે દાદર પૂનમ રેસ્ટોરંટ પહોંચ્યો ત્યારે ઝુબી અને ઝરીના રાહ જોતાં હતાં.

ઝુબેદા ગુસ્સામાં હતી. ‘મને પૂછ્યા વિના અને કશું કહ્યા વિના ક્યાં જતો રહ્યો હતો?’ તેણે ઝઘડવાનું ચાલુ કર્યુ.

ઝરીના તેને ટોકતી હતી: ‘ હજી શાદી થવા દે.પછી આ રીતે લઢજે.’

અબ્દુલે શાંત અવાજે કહ્યું: ‘ઝરીના માટે મુરતિયો શોધવા ગયો હતો.’

ઝુબેદા અને ઝરીના બંનેના મ્હોંમાથી “હેં” નીકળી ગયુ. ‘પણ તને કોણે કહ્યું કે ઝરીના માટે મુરતિયો શોધ?’

‘જો ઝુબી, આપણે પરણીએ પછી આ તારી દોસ્ત પણ આપણી સાથે રહે એટલે મહમ્મદની હા લઈને આવ્યો છું.’

ઓર્ડર પ્રમાણે ખાવાનું આવી ગયું હતું. તે ખાતાં ખાતાં તેણે ઝરીનાના ફોનથી કોલ્ડ ફ્યુઝનના ખબરીને ફોન કર્યો. અને દાર્જીલિંગના ચોરનાં સગડ પકડ્યા. ફોન નંબર લીધો અને ખબરીને તે ચોરે કરેલા પરાક્રમથી વાકેફ કર્યો. સાવધાન પણ કર્યો કે રામજી શેઠ તેને ઓળખતા નથી કે તું પણ તે ચોરને ઓળખતો નથી.

ઝરીના ને ૨૦,૦૦૦ રૂપિયા હાથમાં આપતાં કહ્યું, નવો ફોન લઈ લેજે.  ભુલી જજે કે રામજી શેઠને તું આજે મળી હતી.

‘માય ગોડ, આજે તને થયું છે શું?’

‘ચાલ ઝરીના, તું નીકળ.  હું ઝુબીને લઈને આજે કલકતા જઉં છું. પાછાં મળીશું.  કુમકુમમાંથી ઝુબીનો સામન ચેકાઉટ કરાવી લેજે.’

ઝુબીનાનો ગુસ્સો વધુ ફાટે તે પહેલા અબ્દુલ બોલ્યો: ‘કલકત્તામાં તારી બીજી ફિલ્મનું ઓપનિંગ કાલે સવારે છે,હની.’

ફરીથી બંને બોલ્યાં: ‘હેં?’

‘હા, તારી “રૂપાળી રાણી” બહાર આવે તે પહેલા ઘોષ બાબુ સાથે નવી ફિલ્મ જાહેર થશે આપણે અત્યારે ફ્લાય કરીએ છીએ.’

સાંતાક્રુઝ એરપોર્ટ જતાં જતાં ઝુબેદાના જીવમાં જીવ આવ્યો: ‘આજે મને મારી નાખવાનો વિચાર છે કે શું? સુખદ આંચકાઓ આપી આપીને?’

સાડાદસની કલકતા જતી ફ્લાઈટને બદલે દાર્જીલિંગ જતી ફ્લાઈટમાં જ્યારે તે બેઠાં ત્યારે  ઝુબેદા ફરી બોલી: ‘રામુ, શું વાત છે?’

‘ઝરીનાને જાણીજોઈને કલકતાની વાત કરી હતી પણ ખરેખર આપણે દાર્જીલિંગ હનીમૂન માટે જઈએ છે. ઝુબેદાની આંખો આનંદમાં હતી. છેલ્લા પંદર દિવસથી શંકા કરીને મરી ગઈ હતી.પણ તેનાં લગ્ન અને બીજી ફિલ્મ બે સપનાં સાથે પૂરાં થતાં હતાં.

બરોબર રાતે એક વાગે દાર્જીલિંગ એરર્પોર્ટ ઉપર ઊતર્યાં ત્યારે રામજી ગોરનું પાટિયું લઈ  ટેક્ષીવાળો ઊભો હતો જે તેમને પાંચ માઈલ દૂર દાર્જીલિંગ ઇંટર્નેશનલ ઉપર લઈ ગયો. તેમનો રૂમ ગુલાબની પાંદડીઓ અને સુંદર અત્તરથી મહેંકતો હતો. હનીમૂની કપલ માટે શેમપેઈન અને કેક પણ હાજર હતાં.

વહેલી સવાર સુધી ગુલાબી ચાદર પરની ગુલાબની પાંદડીઓ કચડાતી રહી. બહાર નોટ ટુ ડિસ્ટર્બનું પાટિયું બીજે દિવસે એક વાગ્યે હટ્યું.

નીચે પેલો ચોર બેકરારીથી તેના એક લાખ રૂપિયાની રાહ જોઈ રહ્યો હતો. ચા પીતાં પીતાં તેણે પેલા ચોરને પહેલાં તો લાખ રૂપિયા આપ્યા અને પછી ધીમેથી પૂછ્યું: ‘તારી ડાયરી અધુરી છે બાકીના કાગળો ક્યાં છે?’

એક બ્રાઉન કવરમાં તેણે બીજાં થોડાં પાનાં અને બે એક ફાઈલ આપી. અબ્દુલે કાગળ હાથમાં લીધા. થોડાક ફંફોસ્યા. બધું બરોબર લાગતાં તેને જોરથી એક લાફો માર્યો. ‘ચોર.’

પેલો આવા અચાનક હુમલાથી ગભરાઈ ગયો. એના હાથમાંથી લાખ રૂપિયાની બ્રીફ કેસ પડી ગઈ.

અબ્દુલે તેના બંને હાથોને બેડીમાં જકડતાં કહ્યું તારી આફતાબના ખુન બદલ ધરપકડ કરું છું.’

થોડીક ક્ષણો વીતી અને તેના હાથમાંથી બેડી કાઢતાં તેણે કડક અવાજમાં કહ્યું: ‘જા તારે ઘરે જા હજી જે સંતાડ્યુ છે તે લઈ આવ અને આ તારા લાખ રૂપિયા લઈ જા.’

‘મેં બધું જ આપી દીધું છે.’

‘હવે ભૂલી જજે કે તેં આવું કંઈક કર્યુ છે. અને દાર્જીલિંગ પણ છોડી દે,  સમજ્યો?’

 

૧૨. ગોધરા કાંડ

–હેમાબેન પટેલ

ચાલાક જાસુસ અબ્દુલ એક કાંકરે બે પક્ષી નહીં પરંતું એક કાંકરે કેટલાં પક્ષી મારવા માગે છે તે તો જો કોઈને તેનું દિમાગ વાંચતાં આવડે તો જ ખબર પડે. તેના મનની અંદર શું યોજના ઘડાઈ રહી છે અને તે તેના માટે આગલી ચાલ શું ચાલશે તે કોઈને પણ ખ્યાલ ન આવે. દાર્જીલીંગમાં તેને ચોર પાસેથી ડાયરીનાં અધુરાં પાન અને ફાઈલ મળી ગયાં. ઝુબેદા સાથે પણ મધુરજની ઉજવી એટલે ઝુબેદાને પણ ખુશ કરી.ઝુબેદાના નવા પિક્ચરનો પ્રોજેક્ટ પણ ટુંકમાં જ ચાલુ થશે એમ તેણે ખાત્રી આપી.

અબ્દુલને તો તેના સ્વપ્ન સાકાર થતાં નજર આવ્યાં.અબ્દુલના હાથમા ફાઈલ અને ડાયરીમાંથી ગુમ થયેલાં પાનાં મળી ગયાં, તેનુ કામ સરળ થઈ ગયું. ઝુબેદા સાથે તે મુંબઈ પાછો આવ્યો.

અબ્દુલ કહે: ‘ઝુબી, તારી બેગ પેક કરી લે ’

ઝુબેદા ગૂંચવાઈ: ‘કેમ ફરીથી બેગ પેક કરવાની છે? હમણાંતો દાર્જીલીંગથી પાછાંઆવ્યાં વે આપણે ક્યાં જઈએ છીએ? ’

અબ્દુલ કહે: ‘ઝુબી આપણે નહીં તું જાય છે.’

‘મને તું સમજાવીશ? આમ ગોળ ગોળ વાતો ન કર, સીધી વાત કર તો મને પણ સમજણ પડે.’

‘ઝુબી, કલકતામાં તારું શુટિંગ ચાલુ થાય છે તારે કલકત્તા જવાનું છે.’

ઝુબેદા તરત જ બોલી: ‘તું મારી સાથે નહીં આવે? તું પણ ચાલ ને મને એકલીને શું કામ મોકલે છે?’

અબ્દુલે ના પાડી: ‘જો ઝુબી, મારે અહિયાં ઘણાં કામ બાકી છે તે મારે પૂરાં કરવાં પડે અને મારે તારા પૈસાની સગવડ પણ કરવાની છે, પૈસા વીના તું થોડી ફેમસ હિરોઈન બનવાની છે? અને પૈસા વીના પિક્ચર પણ નથી બનવાનું. તારે માટે કલકત્તામાં બધી જ સગવડ કરી દીધી છે, જરાય ચિંતા ન કરીશ. ઝુબેદાને અબ્દુલ વીના કલકત્તા જવું ન હતું પરંતું અબ્દુલના કહેવાથી અને હિરોઈન બનવાની લાલચમાં જવા માટે રાજી થઈ. બીજે દિવસે અબ્દુલે ઝુબેદાને તેના પિક્ચરના શુટિંગ માટે કલકત્તા રવાના કરી.

હવે તે શાંતિથી તેનુ કામ કરી શકશે. અબ્દુલ પાસે જે કિમતી વસ્તુ હતી તેને માટે પાકિસ્તાન સરકાર દબાણ કરી રહી હતી: ‘જલ્દીથી મોક્લાવી આપો.’ અબ્દુલને ખબર હતી આ બહુ જ કિંમતી ચીજ છે અને તેના મો માગ્યા પૈસા મળવાના છે એટલે તે આસાનીથી ડાયરીનાં બાકી રહેલાં પાન અને ફાઈલ આપવા માગતો ન હતો. તેને બહુ જ મોટી રકમની માગણી કરવી હતી. આ વસ્તુ એવી છે તેને લાખો નહી કરોડોમાં પૈસા મળશે. તે બહાનાં બતાવીને ટાઈમ પાસ કરી રહ્યો હતો. તેણે વિચારી રાખ્યું હતું કે લોઢું બરાબર ગરમ હશે ત્યારે જોરમાં હથોડો મારીશ એટલે મારા ધાર્યા પ્રમાણે મને રકમ મળે.

આ બાજુ પાકિસ્તાન સરકારને બાતમી મળી હતી કે વિશ્વહિન્દુ પરિષદના કાર સેવકો અયોધ્યાથી ટ્રેનમાં આવી રહ્યા છે. તેમના મનમાં જે બદલાની ભાવના હતી તે આજે પૂરી કરવી હતી. બાબરી મસ્જીદ વિદ્વંશ થયો હતો તે ઘટના પાકિસ્તાન ભૂલી શક્યું ન હતું. એ લોકો મોકો શોધતા હતા આ લોકોને સીધા કરવાનો.

કાર સેવકો દિલ્હીથી સાબરમતી એક્સપ્રેસમાં પાછા આવી રહ્યા હતા, રસ્તામાં જ તેઓને ઉડાવી દેવાનો નિર્ણય કર્યો.આ કામ માટે અબ્દુલને પાકિસ્તાનથી મેસેજ આવી ગયો. અબ્દુલ શું કામ ના પાડે તેને તો દરેક કામ માટે મોટી રકમ મળે છે. કહેવાય છે ને કે સર્જન કરતાં વિસર્જન ઘણું સહેલું છે. પણ આ વિસર્જનથી તેના દિમાગમાં પાકિસ્તાન સરકાર ઝંખી રહી છે તેવો થડકારો આપવા તેને તેના દિમાગનો ઉપયોગ કરવાનો છે, કામને અંજામ કેવી રીતે આપવો. આ બધી બાબતોમાં તેનું દિમાગ બહુ જ તેજ ચાલે છે.

તેના મગજમાં યોજના ઘડાવા લાગી તેને માટે તેણે તૈયારી શરૂ કરી દીધી. સ્થળ અને સમય નક્કી કરી લીધાં. તેણે વિચાર્યું ગોધરામાં આ કામને અંજામ આપવો. મહેબુબનો ભાઈ ગોધરામાં રહેતો હતો માટે તેના ભાઈને ગોધરામાં સારી એવી ઓળખાણ છે. દાહોદથી ભગવા ડ્રેસમાં કારસેવકોની બોગીમાં ઘુસાડી દેવા છ જેટલા ધર્મઝનુનીને શોધવા મહેબુબના ભાઈની મદદ માગી.

બધાને પૈસા મળવાના છે.બધા કામ કરવા માટે ઝટ કરતા રાજી થઈ તૈયાર થઈ જાય છે. ગોધરા નગર પાલિકામાં જે મુસલમાન બેઠા છે તેઓની સાથે મહેબુબના ભાઈને સારો સબંધ છે. અને તેઓ બીન સાંપ્રદાયિક દેશમાં બાબરી મસ્જીદ ધ્વંસને “હિંદુ શાસનમાં લઘુમતી ઉપરનાં હુમલા”નું ઝેર ઓકી રહ્યા હતા. ગોધરાથી નગરપાલિકમાં જે ખુરસી લઈને બેઠા છે તે લોકો અમદાવાદ આવ્યા મસ્જિદમાં અબ્દુલને મળ્યા.મસ્જિદની અંદર વાટાઘાટ ચાલી, બધી જ વ્યુહ રચના કરીને કાવત્રુ ઘડી કાઢ્યું. અબ્દુલની યોજના પ્રમાણે બધું જ ગોઠવાઈ ગયું.

સાબરમતી એક્સપ્રેસમાં મુસાફરી કરતા મુસાફરોની યાદી મંગાવી લીધી, ડબ્બા નંબર પણ હાથ લાગી ગયો. પૈસાની આનાકાની કરતાં કરતાં દરેકને પચાસ હજાર આપવાના નક્કી કર્યા. મલાઈ તો અબ્દુલ ખાઈ જવાનો છે. હિન્દુ વિરુધ્ધ કામ હતું એટલે મુસલમાનોને કામ સોંપવામાં આવ્યું. મુસલમાનોને તો આમેય હિન્દુ ઉપર ખુન્નસ હોય, એક જ ગામમાં સાથે રહેતા હોય તો પણ હિન્દુ માટે તેમના દિલમાં નફરત હોય. સમજો નફરત ન હોય તો પણ પૈસા મળતા હોય એટલે પોતાનું ઈમાન વેચીને પણ કામ કરે. આમેય તેમના દિલમાં દયા જેવી વસ્તુ છે જ ક્યાં? કોંગ્રેસ સરકારના મુસલમાનો પર ચાર હાથ હોય છે એટલે કોઈ પણ ખરાબ કામ કરે તેનાથી તેમને ડરવાની ક્યાં જરૂર હોય છે.

કોંગ્રેસ તેમને બચાવવા માટે બેઠેલી જ છે. માટે જ તેઓની હિંમત બમણી થઈ જાય છે. ટ્રેન ગોધરા આવી અને ઉભી રહી એટલે ડબાની અંદર જેને કામ સોંપવામાં આવ્યું હતું તે લોકો સામાન લઈને, જે ડબ્બામાં સ્વયંસેવકો મુસાફરી કરી રહ્યા હતા તે જ ડબ્બામાં મુસાફરોની જેમ બેસી ગયા. સાથે પેટ્રોલનુ ગેલન એવી રીતે ડબલ પેકીંગ કરેલું હતું જેને લીધે કોઈને ખ્યાલ ન આવે અને પેટ્રોલની વાસ બહાર બહુ ન આવે. માચિસ અને લાઈટર છુપાવવું એતો એકદમ આસાન કામ છે, ખીસ્સામાં રહી જાય.

પાંચ માણસો દાખલ થયેલા હતા. ટ્રેન ગોધરા સ્ટેશનેથી ઊપડી એટલે પેલા લોકોનું ટોળું ટ્રેનમાં ઘુસેલા ભગવાધારી મુસ્લીમ રામસેવકો સ્ટેશન પર થતી બૂમાબૂમનો પ્રત્યુત્તર આપવા માંડ્યા. જેથી સ્ટેશન ઉપરનું ટોળુ વધું વિફર્યુ, અને પથ્થરો સાથે સળગતા કાકડા ગાડીમાં પડવા લાગ્યા. હવેનું કામ પેલા પાંચ ઘુસ્પેઠિયા માટે સરળ હતું. તેમણે તો આ કાક્ડા આગ પકડે તે રીતે ખાલી પેટ્રોલ જ છાંટવાનું હતુ. જોર જોરથી બૂમાબૂમ ચાલુ કરીને કારસેવકો સાથે પછીથી તે લોકોએ ઝપાઝપી કરવા માંડી.

જો કે યોજના પ્રમાણે તો આગ ચાંપીને તે લોકો નીચે કૂદી પડવાનું હતું જોતજોતામાં તો આગ આખા ડબ્બામાં ફેલાઈ ગઈ. ચાલતી ટ્રેન ને તેજ હવાને લીધે આગ ફેલાતાં વાર ન લાગે. તે ડબ્બામાં બેઠેલા બધા જ મુસાફરો આગની લપેટમાં આવી ગયા. મુસાફરોએ મદદ માટે બૂમો મારી પરંતું ચાલતી ટ્રેનમાં કોણ મદદ કરે? અને કેવી રીતે ખબર પડે કે બીજા ડબ્બામાં આગ લાગી છે? તેમની ચિચકારીઓ, આક્રંદ બધું જ આગની સાથે હવામાં ભળી ગયું અંદર બેઠેલા ૫૮ રામસેવકો બળીને ખાખ થઈ ગયા. નિર્દોષ માણસો માર્યા ગયા. હ્રદયની ધડકન બંધ થઈ જાય એવું આ દર્દજનક દ્રશ્ય કોઈ જોઈ ન શકે અને આ નરાધમો અધમ કૃત્ય કરીને પલાયન થઈ ગયા.

અબ્દુલે આટલો મોટો માનવ સંહાર કરાવ્યો તે પણ હિંસક રીતે. તેના પરિણામ રૂપ કોમી રમખાણો ફાટી નીકળ્યાં અને કોઈ પણ કારણ વીના ગુજરાતના મુખ્ય મંત્રી બદનામ થઈ ગયા. દંગાફસાદ માટે તેમના પર આરોપ આવ્યો. અબ્દુલ પોતે તો થોડા સમય માટે ધાંધલ-ધમાલ બંધ થાય ત્યાં સુધી અંદર ગ્રાઉન્ડ થઈ ગયો. ઉંદરની જેમ દરમાં ઘુસી ગયો.

પાકિસ્તાન સરકાર તો ખુશ છે. અબ્દુલે બહુ જ સરસ કામ કર્યું છે. અબ્દુલને નક્કી થયા મુજબ ૫૮ લાખ પહોંચાડી દીધા જેમાં પેલા છ ઘુસ પેઠીયાઓને ૫૦૦૦૦ હજાર પેટે ત્રણ લાખ આપી મલાઈ બધી અબ્દુલ્નાં હાથમાં રહી. ગુજરાત સરકાર ઉપર કોંગ્રેસે માછલાં ધોવાનાં શરૂ કર્યાં. અમદાવાદમાં ખાડીયામાં જે કારસેવકોનાં કુટુંબીજનો બળી ગયાં હતાં તેમની આગેવાની હેઠળ દરિયાપુર સળગાવવાની યોજનાને લશકર અને પોલીસો એ નિષ્ફળ બનાવી. પણ નરોડા પાટીયા પાસેની બેકરી તો સળગી જ. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે આ સમાચારે આખા વિશ્વના હિંદુઓને સ્તબ્ધ કરી દીધા ધમાલ બંધ થઈ એટલે અબ્દુલ પાછો કામે લાગી ગયો.

પાકિસ્તાન સરકારે ફરીથી ફાઈલ અને ડાયરીનાં પાનાંની માગણી કરી, મેસેજ આવ્યો આ કામમાં હવે બહુ વિલંબ નથી કરવાનો કામ જલ્દી થઈ જવું જોઈએ. અબ્દુલને હવે છુટકો નથી જણાવ્યા વીના. તેણે ખબર આપી દીધા જે વસ્તુનો તેમની ઈન્તજાર છે તે વસ્તુ હાથ લાગી ગઈ છે. પાકિસ્તાન સરકાર અબ્દુલના કામથી ઘણી જ ખુશ થઈ ગઈ.અબ્દુલે ૪૫ લાખ રકમની માગણી કરી તે રકમ તેને મળી. ફાઈલ અને એન્વલપ પાકિસ્તાન સરકારના હાથમાં આવી ગયાં. જે મળતાં કોલ્ડ ફ્યુઝન વિશે અમેરિકામાંથી એક મીલીયન ડોલર અનુદાન પાકિસ્તાન સરકારને મળ્યું.

હવે પાકિસ્તાન અમેરિકા સાથે બીન સત્તાકીય રીતે હાથ મીલાવી અણુસત્તા બની ચૂક્યું હતું. હવે ભારત અણુસત્તા બન્યું તેનો ડર પાકિસ્તાનમાં હળવો થયો…

ગુજરાત સરકારનાં સી આઈ ડી વિભાગમાં અબ્દુલ કાદર વિશે શોધખોળ જોર શોરમાં હતી જ્યારે અબ્દુલ કાદીર રામજી ગોરનાં ઓઠામાં સુરક્ષિત હતો અલબત દરિયાપુર અને જમાલપુરમાં થયેલાં રમખાણોમાં તેનું મકાન સળગી ગયું હતું અને તેને આ કાંડ સાથે જોડતા મહેબૂબ અને આફ્તાબનો ભત્રીજો લોકટોળાના આક્રોશના ભોગ બની જન્નતનશીન થઈ ચૂક્યા હતા.

આ ટોળામાં અબ્દુલ કાદરી પણ જન્નત નશીન થયો છે તે બાબતના સમાચાર જ્યારે પાકિસ્તાન સરકારનાં ગુપ્તચરોને મળ્યા ત્યારે તેમને સમજાયુ કે સુરી મહેલમાં રામજી ગોરનો મુખવટો એ કેટલી સફળ ચાલ હતી. જો કે આ સમાચારથી ઝુબેદા કલકતામાં બેચેન થઈ ગઈ હતી આ બાજુ ઝરીના પણ ઉદાસ હતી તેને ખબર હતી કે હવે તેને મહેબૂબ જેવો વર મળવાનો નથી.

ધમાલનાં બીજે દિવસે તે રામજી ગોરનાં નામે તે કલકતાની ચોરંગી લેન પરની હોટેલમાં બેઠો બેઠો ટીવી ઉપર સમાચાર જોતો હતો અને મનોમન હસતો હતો. દુનિયા ઝુકતી હૈ ઝુકાના વાલા ચાહીયે. ચોરંગી લેન પરની તે નાનકડી હોટેલમાંથી ઝુબેદાને તેના ખાતામાં દસ લાખ રૂપિયા જમા કરાવી રામજી ગોરે સબ સલામતનો સંદેશો મોકલી રૂપાળી રાણી ખરીદી લેવા અને રીલીઝ ન કરવાનો સંદેશ આપ્યો ત્યારે ઝુબેદા આનંદમાં ઝુમી ઉઠી

પાંચ મીનીટમાં ઝરીના નો ફોન રણક્યો…

‘ક્યાં છે તું મીસ્ટર ઓફ રૂપાળી રાણી?’

‘તારી હોટેલમાં રૂમ નંબર ૨૩માં.’

‘શું?’

‘હા રાણી તારી બાજુનાં જ રૂમમાં પણ રાતે મળીશુ. વચ્ચેનું બારણું ખુલ્લું રાખીશ.’

‘કેમ રાત્રે? કેમ અત્યારે નહીં?’

‘હું ફિલ્મ પ્રોડ્યુસર મશરૂર નડીયાદવાલાની સાથે તારી રૂપાળી રાણીને સભ્ય ફિલ્મ બનાવવા ચર્ચા કરી રહ્યો છું. રાત્રે અગિયાર વાગે પાછો હોટેલે પહોંચીશ.’

એક ફડફડતો નિઃસાસો નાખતા તે બોલી: ‘તારા વિશે સમાચાર સાંભળીને હું તો ડરી જ ગઈ હતી.’

‘એટલે તો સબ સલામતનો સંદેશો આપ્યો હતો. કેવી ચાલે છે નવી ફિલ્મ?’

‘સુરી કરતાં ઘોષબાબુ ઘણા જ કડક છે પણ શીખવા ઘણું જ મળે છે. ચાલ મારો શૉટ રેડી છે મારે જવું પડશે.’

‘ચાલ રાત્રે મળીયે ત્યારે મશરૂર બાબુને ફિલ્મ બતાવવાની છે. પેલા તારા બબુચક પાસેથી ફિલ્મની કોપી ડ્રોપબોક્ષ દ્વારા મંગાવી લેજે. એને તો પૈસા મળશે એટલે તરત જ છોડી દેશે. બીજા ઉપરના પાંચ લાખ તેને નફા અને વ્યાજ તરીકે મશરૂર બાબુ કામ કરવા ઓકે કરે ત્યારે મોકલીશ. એવી લાલચ પણ આપી રાખજે.’

‘ભલે ચાલ અવજે. રાત્રે આવીશ ત્યારે તારો નવો જન્મ ઉજવીશ બાય.’

‘અટક જરા, પેલા પ્રોડ્યુસરના બેંક ખાતા વિશેની માહીતિ છે તારી પાસે?’

‘હા, ઈ મેલ કરું?’

‘ના, હું તને પૈસા મોકલું છું તું નાના સાથે વાત કરી તારા ખાતામાંથી રોકડા ઉપાડી પેલા બબુચક પાસે જવાનું કહેજે અને ફિલ્મની ડીવીડી લઈને પછી જ પૈસા આપવાનું કહેજે.’

‘ભલે. શૉટ પતાવીને ફોન કરીશ.’

‘ચાલ તારો પણ આજે જન્મ દિવસ હશે.એટલે મઝા જ મઝા.’

 

 

૧૩. અક્ષરધામ પર આતંક

–કલ્પના રઘુ

અબ્દુલ ઉર્ફે રામજી ગોર ફિલ્મ પ્રોડ્યુસર મશરૂર નડીયાદવાલા સાથે રૂપાળી રાણીની ચર્ચા કરીને રાત્રે ૧૧ વાગે કોલકત્તા ચોરંગી લેન પરની હોટલ પર આવ્યો. રૂમ નં. ૨૩માં ઝુબેદા તેની રાહ જોઈ રહી હતી. આજે બન્ને જન્મદિવસની ઉજવણી કરવાનાં હતાં. પાકિસ્તાન સરકારને ખુશ કરી ૪૫ લાખ અબ્દુલને મળ્યા હતા અને ઝુબેદાની રૂપાળી રાણીની સફળતા. નખરાળી ઝુબેદાના રૂપ-નખરાનો નશો અને સાથે શરાબ. પછી તો જોઈએ જ શું? આમ બેવડા નશામાં બન્ને બેહોશીમાં ડૂબેલાં હતાં. મોડી રાત્રે અબ્દુલના ફોનની ઘંટડી રણકી ઊઠી. ઉપરા ઉપરી ઘંટડી વાગતી રહી. અબ્દુલ સફાળો બેઠો થઈ ગયો. તેણે ફોન ઉપાડ્યો. કરડાકી ભરેલા અવાજે અબ્દુલનો નશો ચકનાચુર કરી નાંખ્યો.

ઝુબેદા માટે એક ચિઠ્ઠી લખી એ અમદાવાદ જવા માટે એરપોર્ટ તરફ ટેક્સીમાં વિદાય થઈ ગયો. ફોનમાં સાંભળ્યા મુજ્બ “૨૫ લાખમેં મિશન અક્ષરધામ. અહમદાવાદ પહોંચ જાઓ. બાકી બાદમેં.’ ૨૫ લાખ જેવી રકમ સાંભળીને ભાવિ સ્વપ્નામાં રાચતો અબ્દુલમીયાં ડમડમ વિમાની મથકે પહોચ્યો. ટિકીટની વ્યવસ્થા કરી પ્લેનમાં બેસી ગયો.

૨૭ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૨નાં રોજ થયેલ ગોધરાકાંડના ફલસ્વરૂપ ગુજરાત રાજ્યમાં કોમી રમખણો ફાટી નિકળ્યાં. સમગ્ર ગુજરાત આતંકની જ્વાળાઓની લપેટમાં હિબકા ભરતું હતું. શાંત અને સહનશીલ લાગતાં હિંદુઓ લડાયક બની ગયા હતા. આ વખતે હિંદુઓનો વળતો આતંક જોઈને મુસ્લીમ પ્રજા અવાક્‌ બની ગઈ હતી. અબ્દુલ અમદાવાદની પોલીસ અને પ્રજાથી ડરીને ભાગી ગયો હતો. આમેય જમાલપુરમાં થયેલાં રમખાણમાં તેનું ઘર અને દુકાન બન્ને સળગી ગયાં હતાં.

આતંકવાદ એક કડવી સચ્ચાઈ છે જેના સકંજામાં માત્ર હિન્દુસ્તાન જ નહીં, પૂરી દુનિયા ફસાયેલી છે. હિન્દુસ્તાનમાં આતંકવાદને પ્રોત્સાહન આપવાનું કામ પડોશી દેશ પાકિસ્તાન કરી રહ્યું છે. અને એની સીક્રેટ એજન્સી ISI. જેનાં કેટલાક નવજુવાનો કાશ્મીરનાં નામે આતંક ફેલાવી રહ્યા છે. પાકિસ્તાન સરહદે અલગ અલગ સંગઠનો ઘણાં વર્ષોથી સક્રિય છે.

પાકિસ્તાનની ISIની નજર ગુજરાત રાજ્યના પાટનગર ગાંધીનગર ખાતે આવેલા સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયનાં મંદિર અક્ષરધામ ઉપર સ્થિર થઈ. પાકિસ્તાની સીક્રેટ એજન્સી ISIએ હૂમલાનું આયોજન ૬ મહિના પહેલેથી શરૂ કર્યું હતું. પાકિસ્તાને જે કાશ્મીરનો ભાગ હાંસીલ કર્યો છે એ મુઝફરાબાદમાં ISIના બ્રીગેડીયર રીયાઝના રહેઠાણમાં આ ષડયંત્રના આયોજનનો પાયો ૨૪ એપ્રીલ ૨૦૦૨માં નાખવામાં આવ્યો. કેટલાંય મહિનાઓની દેખરેખ અને આયોજન બાદ ૨૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૨માં તેનો અંજામ આપવામાં આવ્યો.

હુમલાનાં ૧૫૩ દિવસ પહેલાં એક સવારે, ઝાકી-ઉર-રહેમાન લખ્વી જે ચીફ ઓપરેશનલ કમાન્ડો હતો તે રિયાઝને મળવા આવ્યો. બહાર ઉભેલા પહેરગીરે જેવી ચિઠ્ઠી રિયાઝને આપી કે તરત જ રિયાઝે ઝડપથી લખ્વીને અંદર સન્માન સાથે બોલાવ્યો. લખ્વીએ યાદ કરવાનું કારણ પૂછયું. રિયાઝે કહ્યું કે એક બહુ જ જરૂરી કામ છે. એક મોટું અગત્યનું મિશન છે. અને બન્ને ખૂંખાર શેતાની દિમાગે ઘણા સમય સુધી  મસલત કરી અને છેવટે નક્કી કર્યું કે કેટલાંક ખૂંખાર, તાલીમ પામેલા યુવાનોને હિન્દુસ્તાનના ગુજરાતમાં મોકલવા છે.

રિયાઝે કહ્યું: ‘મારા ઉપર ખૂબ દબાણ છે કે જલ્દી ગુજરાતમાં કઈક કરો અને આ માટે તમારી પાસે કેટલા તાલિમ પામેલા છોકરા છે, જે આ મિશનને પૂરું કરવામાં કામમાં આવે?’

લખ્વીએ જવાબમાં કહ્યું: ‘મારી પાસે ૨૦-૨૫ યુવાનો છે. એમાંથી ૯-૧૦ સારા છે. તમારે કેટલા જોઈએ છે?’

રિયાઝે ૪-૫ની માંગણી કરી અને કહ્યું: ‘ગુજરાતમાં અમદાવાદ પાસે તેના પાટનગર ગાંધીનગરમાં અક્ષરધામ મંદિર છે. એના પર હુમલો કરવો છે. ત્યાં રોજ આરતી વખતે બહુ ભીડ હોય છે. આ ભીડમાં આપણાં બેચાર યુવાનો ભળી જાય તો? તમે જાઓ અને યુવાનો તૈયાર કરો. આ છોકરાઓને સરહદ પાર કરાવવાની મારી જવાબદારી.’

આ સાંભળી લખ્વીએ કરડાકીભર્યા સ્વરમાં કહ્યું: ‘જનાબ, ઈન્શાઅલ્હા, ઈસ બાર હંગામા ખડા કર દેંગે.’ અને ફોન કરીને મળવાની જગ્યા નક્કી કરી. આમ લખ્વીને ગુજરાત મિશન માટે બ્રીફ કરવામાં આવ્યો. ત્યારબાદ માસ્ટરમાઈન્ડ રિયાઝે ISIના કર્નલ ઝફરને આ બાબત માટે જરૂરી તૈયારી કરવા માટે કહ્યું અને સાથે કહ્યું: ‘અમદાવાદમાં આપણો જાસુસ અબ્દુલ છે. તેના અને છોકરાઓ માટે જરૂરી રકમની વ્યવસ્થા થવી જોઈએ. ક્યાંય કોઈ ગરબડ ના થાય. આ મિશન અમારા માટે મહત્વનું છે. અમદાવાદની બધી સૂચના અબ્દુલને કરવી.’

હુમલાંનાં ૧૪૭ દિવસ પહેલાં એટલેકે ૩૦ એપ્રીલ ૨૦૦૨થી લખ્વીએ આ મિશન માટે તૈયારીઓ શરૂ કરી દીધી. ગીલગીટપોકના આતંકવાદી તાલિમકેમ્પમાં ડેપ્યુટી કમાન્ડર ડકવીલે છોકરાંઓને તૈયાર કર્યા. અમદાવાદમાં અબ્દુલને પાકિસ્તાનથી આવનારા ૨ આતંકવાદીઓને ૨ દિવસ પનાહ આપવાનું કામ સોપ્યું અને તેમની સાથે સ્વામિનારાયણ મંદિર જઈને તેની રેકી કરાવવાનું કામ લદાયું. જેથી હુમલાનું આયોજન વ્યવસ્થિત થાય.

એક દિવસ બપોરે ૨ પાકિસ્તાની ભેડિયા આને માટે અબ્દુલને મળવા સુરી મહલમાં આવ્યા. અબ્દુલને પહેલાં થયું કે એણે પાકિસ્તાની સરકાર પાસે આનો વિરોધ કરવો પડશે. પણ પછી.. ૨૫ લાખ રૂપિયા જેવી માતબર રકમ સામે દેખાતાં જ આ ખૂંખાર દરીંદો ગાંડો બની ગયો. તેના માથે ઝનૂન સવાર થઈ ગયું. તેણે આવનાર ભેડિયાની રહેવાની વ્યવસ્થા કરી. મસ્જીદમાં મૌલવી અને બીજા કાવતરાંબાજો સાથે મળીને ઉપરી સાથે વાત કર્યા મુજબ તમામ મિશનનું આયોજન કર્યું. અને મંદિરની રેકી કરાવી, પણ હુમલાનાં દિવસે ગણતત્રીબાજ અબ્દુલ ત્યાંથી પલાયન થઈ ગયો.

ગુજરાત રાજ્યનાં પાટનગર ગાંધીનગરમાં આવેલું સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયનું મંદિર ૨૩ એકર જમીનમાં વિસ્તરેલું છે. આધુનિક ટેકનોલોજી અને મલ્ટી-મીડીયા પ્રેઝન્ટેશનથી ભારતીય સંસ્કૃતિનો પ્રચાર થાય તે માટેની વ્યવસ્થાથી આ મંદિર સુસજ્જ છે. મંદિરની બાંધણી અને બગીચા દાદ માંગે તેવા છે અને સ્વયંસેવકોથી સંચાલીત આ મંદિરમાં ભગવાન સ્વામિનારાયણનાં દર્શન માટે દર વર્ષે આખી દુનિયામાંથી ૨.૨ મીલીયન મુલાકાતીઓ આવે છે. વિશ્વભરમાંથી બીલ કિલન્ટન, દલાઈ લામા, પૉલેન્ડના પ્રેસીડેન્ટ તેમજ અનેક મહાનુભાવોએ અક્ષરધામની મુલાકાત લીધી છે આને માટે જ આતંકવાદીઓએ આ મંદિરને નિશાન બનાવ્યું હતું. એક તો ભીડ અને લોકોની ધાર્મિક લાગણી સાથેનો ખીલવાડ થઈ શકે આનાથી બીજો આતંક શું હોઈ શકે?

૨૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૨ની સમી સાંજે ૪.૪૫ મીનીટે અચાનક ઘંટનાદના બદલે ગોળીઓના અવાજથી મદિરનું સંકુલ ધણધણી ઉઠયું. AK-56 અને ગ્રેનેડ જેવાં હથિયારોથી સુસજ્જ એવાં ૨ હુમલાખોરો ધોળે દિવસે સફેદ ગાડીમાં અક્ષરધામ મંદિરનાં ૩ નંબરનાં ગેટ પાસે ઊતર્યાં. તેઓએ મુખ્ય પ્રવેશદ્વારથી અંદર આવવા પ્રયત્ન કર્યો પણ સીક્યોરીટીનાં કડક ચેકિંગના હિસાબે તેમને સફળતા ના મળી. તેથી તેઓ વાડ કૂદીને અંદર ગયા. અને તેમણે આડેધડ ગોળીબાર શરૂ કરી દીધો.

પહેલાં તો મુલાકાતીઓને લાગ્યું કે જાણે ફટાકડા ફૂટતા હોય. પણ થોડી જ વારમાં ખૂબ જ ભાગદોડ મચી ગઈ. માથે કફન બાંધીને આવેલાં ISIનાં આતંકવાદીઓનાં હાઈટેક હથિયારો વડે જાણે લોહીની હોળી રમતાં હોય તેવું દ્રશ્ય ઉભું થયું. જેઓ ઘવાયા તેઓ લોહીનીતરતા કપડે જીવ બચાવવા પ્રયત્ન કરતા હતાં. એ લોકોનું માનવું હતું કે ત્યાં ૩-૪ આતંકવાદીઓ હતાં.

તેઓ મંદિરનાં મુખ્ય હોલમાં પ્રવેશવા ગયા પણ અંદરથી સ્વયંસેવકોએ દરવાજો બંધ કરી દીધો. તેથી તેઓ એક્ઝીબીશન હોલ તરફ ધસ્યા. પણ સ્વયંસેવકોએ મલ્ટીમીડીયા થીયેટર અંદરથી બંધ કર્યુ હોવાથી તેઓ એક્ઝીટના રસ્તે ગોળીબાર કરતાં અંદર પ્રવેશ્યાં. આ આડેધડ ગોળીબારમાં ઘણાં લોકો ઘવાયાં અને મૃત્યુને શરણ થયાં. છેવટે ગોળીબાર કરતાં તેઓ મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર ઉપર ચઢીને સંતાઈ ગયા.

૫ વાગ્યા સુધીમાં સ્ટેટ પોલીસનાં ૨૦૦થી વધારે કમાન્ડોઝ આવી પહોચ્યાં. તેમણે ઠેરઠેર અવરોધો મૂકીને અને તેમની પોઝીશન લઈને કડક બંદોબસ્ત ઉભો કર્યો. મુલાકાતીઓને સુરક્ષિત સ્થળે ખસેડવાની અને ઘાયલ થયેલાઓને હોસ્પિટલમાં ખસેડવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી. હુમલાખોરોને પકડવાનું મિશન શરૂ થયું. મદિરનાં મુખ્ય દ્વારેથી સામસામે ગોળીબાર શરૂ થયો. સીક્યોરીટી ફોર્સ અને કમાન્ડોએ તેમનાં જાન જોખમમાં મૂકીને તેમને કોર્ડન કર્યા. રાત્રે ૧૧.૩૦ વાગે બ્લેક કેટ્સ કમાન્ડો ઓપરેશનમાં જોડાયા. આખી રાત ઓપરેશન ચાલ્યું. સવારે ૬.૪૫ વાગે બન્ને હુમલાખોરને ઠાર કરીને અંતે આ લોહીયાળ આતંકનો અંત આવ્યો.

આ ભાગદોડમાં અનેક ધર્મિક કુટુંબો વિખરાઈ ગયા અને ગોળીબારનો ભોગ બન્યાં. ગન અને ગ્રેનેડ જોઈને બાળકોનાં મોં સીવાઈ ગયાં હતાં. AK-56ની બુલેટસથી લોકોનાં શરીર વિંધાઈ ગયા હતાં અને છૂંદાઈ ગયાં હતાં. આમ અક્ષરધામ કાંડમાં પાકિસ્તાની પીશાચી દિમાગ અને ગણ્યાં ગાઠ્યા આતંકવાદીઓનાં આતંકને પરિણામે ૩૦ લોકો માર્યા ગયા અને ૮૦ લોકો ઘાયલ થયાં. આમ નિર્દોષ ધાર્મિક લોકોનું મૃત્યુ થયું.

સમગ્ર ગુજરાતમાં રેડએલર્ટ જાહેર કરવામાં આવ્યું. અનેક સંવેદનશીલ વિસ્તારોની સડકો સૂની અને ભેંકાર બની ગઈ હતી. લોકોએ સ્વૈચ્છિક બંધ પાળ્યું હતું. લોકોની જીવનચર્યા ખોરવાઈ ગઈ. જાનહાનિ, માલહાનિ અને રાજકીય ક્ષેત્રે હલબલી મચી ગઈ. આમ આ પાશવી રાષ્ટ્રીય હોનારતથી ભારતના સમગ્ર અર્થતંત્ર પર જબરજસ્ત ફટકો પડયો અને આ રીતે સમગ્ર ભારતને તોડવાનું માટેનું આ કાવતરુ આતંકવાદીઓએ પાર પાડયું. ગોધરાકાંડ પછી સમગ્ર મુસ્લીમ જાતિમાં ડર પેસી ગયો હતો પરંતુ ISIએ આ આત્મઘાતી હુમલો કરીને મુસલમાનોને સાબીત કરી આપ્યું કે ચિંતા કરવાની જરૂર નથી. તમને મદદ કરનાર અમે બેઠાં છીએ પણ એથી ઊલટું મુસ્લીમ પ્રજાના ભયમાં વધારો થઈ રહ્યો.

અડવાણીજીના કહેવા પ્રમાણે આ ઘટનાને ભારત માટે આતંકવાદ પર વિજય કહેવાય. તેમણે કમાન્ડોને આતંકવાદીઓને ઠાર કર્યા બાદ, ‘ભારતમાતા કી જય’ ના નારા લગાવવા કહ્યું. ગુજરાતના મુખ્ય પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી જ્યારે સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના મુખ્ય એવા પ્રમુખસ્વામી મહારાજને મળવા ગયા ત્યારે તેમણે કહ્યું: ‘જે પણ બન્યું છે તે અક્ષરધામ સાથે બન્યું છે. જેણે પણ આ કર્યુ છે હું તેને વખોડવા માંગતો નથી. કોઈના પણ નામ લેવાની જરૂર નથી અને તમે પણ ISI અને મીયાં મુશર્રફનું નામ લેવાનું બંધ કરો. અને શાંતિ જાળવવા પ્રયત્ન કરો અને જેઓ મૃત્યુ પામ્યા છે તેમનાં માટે પ્રાર્થના કરો.’

તેમણે આતંકનો ભોગ બનેલા અને તેના સગા-સંબંધી માટે ઉંડી દિલગીરી વ્યક્ત કરી હતી. અને આ રાષ્ટ્રિય દુર્ઘટનામાંથી બહાર આવવા માટે દેશના નાગરિકોને શાંતિ અને સંવાદિતા જાળવવા અપીલ કરી હતી. આ છે પ્રમુખસ્વામી મહારાજની આદ્યાત્મિકતાની પરાકાષ્ઠા.

BAPSના સ્વયંસેવકોએ આતંકનો શિકાર બનેલાં લોકોની જિંદગી બચાવવા ખૂબ દોડાદોડ કરી હતી. સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાયમાં BAPS એટલે ‘બોચાસણવાસી શ્રી અક્ષર પુરુષોત્તમ સ્વામીનારાયણ સંસ્થા’. આ એક વિશ્વવ્યાપી સામાજીક, સાંસ્કૃતિક અને આદ્યાત્મિક સંસ્થા છે અને તેના વિકાસ માટે તે પ્રયત્નો કરે છે અને અહિંસા પાળે છે. UNOએ BAPSની શાંતિ અને સંવાદિતા માટે ગણના કરી છે. અને BAPS અનેક માનવતાવાદી કાર્યો વિશ્વભરમાં કરી રહી છે.  BAPSના કાર્યોમાં કુદરતી હોનારત વખતે રાહત કાર્ય, જળનો બચાવ અને પૃથ્વીના પુનર્વનીકરણનો પણ સમાવેશ થાય છે. સમગ્ર વિશ્વમાં તેનાં ૮૧૦૦ સેન્ટર છે.

આ ઘટના દરમ્યાન અમદાવાદની સીવીલ હોસ્પિટલમાં ઘાયલ થયેલા દર્દીઓનો ભરાવો થતો હતો અને તેમના સગાવહાલાઓમાં કાગારોળ મચી ગઈ હતી. ત્યાંની લોકલ હોસ્પિટલોમાં ડોકટરો અને નર્સીંગ સ્ટાફે ઘાયલ થયેલાંનાં જીવ બચાવવા ખૂબ મહેનત કરી હતી. રક્તદાન કરનાર લોકોએ બીજાની કીમતી જિંદગી બચાવવા પોતાનું અનુદાન આપ્યું હતું. આમ તન, મન અને ધનથી સમગ્ર ગુજરાત સેવાકાર્યમાં ડૂબી ગયું હતું.

આ સમગ્ર ઘટનાની કાયદાકીય કાર્યવાહી દરમ્યાન શરૂ થયેલી તપાસમાં અંદાજે ૩૨ જેટલા લોકો પર શંકા કરાઈ અને ૬ લોકોની ધરપકડ કરવામાં આવી. અમદાવાદની સાબરમતી જેલમાં આવેલી પેટાકોર્ટમાં તેનો કેસ ચાલ્યો. હુમલાની ઘટનાના ૪ વર્ષ બાદ તેનો ચૂકાદો આવ્યો. જસ્ટીસ સોનીયાબેન ગોકાણીએ ૬ આરોપીને સજા ફટકારી. આદમ સુલેમાન અજમેરી, મુફતી અહમદ અને ચાંદખાનને ફાંસીની સજા ફરમાવી. અને સલીમ શેખને આજીવન કેદની સજા મળી. મૌલવી અબ્દુલને ૧૦ વર્ષ અને અલ્તાફ શેખને ૫ વર્ષની સજા થઈ. આરોપીઓના સગા-સંબંધીઓએ આરોપીઓને બચાવવા હાઈકોર્ટમાં અપીલ કરી. હાઈકોર્ટમાં ત્યાર પછી કેસ ચાલ્યો હતો. હાઈકોર્ટે પણ આ સજાને યથાવત રાખી હતી.

આમ પાકીસ્તાની જાસુસ અબ્દુલે ૨૫ લાખ રૂપિયામાં આ આત્મઘાતી અને આતંકવાદી હુમલાની યોજનામાં સાથ પૂરાવ્યો અને યોજના પ્રમાણે બધું ગોઠવીને તેનાં ભાવિ સ્વપ્નાં સાકાર કરવા મુંબઈ ભાગી ગયો તેની રૂપાળી રાણી ઝુબેદા પાસે.

૧૪.   અબ્દુલમીંયાં ગભરાયા 

–પ્રજ્ઞા દાદભાવાલા

“મિશન અક્ષરધામ”માં ગુજરાત રાજ્યના પાટનગર ગાંધીનગરમાં આવેલા સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના મંદિરને હુમલાનું લક્ષ બનાવ્યું પરંતુ અબ્દુલ મિયાનું લક્ષ તો માત્ર પચ્ચીસ લાખ જ હતા.  અમદાવાદમાં  જાસુસ અબ્દુલ છે.માટે તેને જવાબદારી સોંપવી તેના માટે અને છોકરાઓ માટે જરૂરી રકમની વ્યવસ્થા થઈ ગઈ .બધી સૂચના અબ્દુલને અપાઈ ગઈ . ક્યાંય કોઈ ગરબડ ના થાય તેમ  આ મિશન પૂરું તો કર્યું

પરંતુ આ હુમલાને કારણે આખાય ગુજરાતમાં અને ખાસ કરીને હિંદુઓમાં ખળભળાટ મચી ગયો. લોકોનો આક્રોશ જોઈને પોલીસ  અને રાજકરણીઓ સજાગ થઈ ગયા, જે કડક ચેકિંગ શરૂ થયું તેમાં અબ્દુલ મીંયાં નરમ પડી ગયા. એણે પાકિસ્તાની સરકારના હુકમને ગણકાર્યા વગર હુમલા વખતે ગાંધીનગર જવાનું ટાળ્યું હતું તે સારું જ થયું હતું એમ તેને લાગ્યું હતું. અક્ષરધામના આતંકમાં પોતાની સંડોવણીની વાત બહાર આવે .હિંદુસ્તાનમાંથી જીવતા પાછા જવાશે કે નહીં? એવું એને લાગવા માંડ્યું હતું.

“અમદાવાદમાં સ્વામી નારાયણ મંદિરમાં  પાકિસ્તાની હુમલા ને કોઈ હિંદુ ભૂલી શકે તેમ ન હતા. પાકિસ્તાને કરેલા હુમલામાં આતંકને પરિણામે ૩૦ લોકો માર્યા ગયા અને ૮૦ લોકો ઘાયલ થયાં. આમ નિર્દોષ ધાર્મિક લોકોના  મૃત્યુથી લોકો ડર  સાથે  જાગૃત પણ થયા સમગ્ર દેશમાં વિરોધ જોવા મળી રહ્યો હતો…ઠેર ઠેર લોકોએ  અમદાવાદમાં દેખાવો કર્યા અને સાથે સાથે ભારત સરકાર પાકિસ્તાન સામે કોઈ પગલાં ભરતી નથી અને સરકાર ડરપોક છે તેવો આક્ષેપ પણ કર્યો હતો.

પોલીસ પણ વધુ સચેત થવું પડ્યું. સમગ્ર વહીવટીતંત્રે આ લોકોને  અટકાવવા માટે તથા નિયંત્રણમાં લેવા  અને કાયદો વ્ય્વસ્થાની પરિસ્થિતિને પુનઃસ્થાપીત કરવા પોલીસ દ્વારા મોટા પ્રમાણમાં ધરપકડો કરવામાં આવી. આ હુમલાને કારણે આખાય ગુજરાતમાં કડક ચેકિંગ શરૂ કરી દેવામાં આવ્યું। અને જરૂર જણાયે  કડક કાર્યવાહી કરવામાં આવી. શંકાસ્પદ વ્યક્તિને પકડી માર મારી વાત ઓકાવતા. પોલીસ કોઈને છોડતી હતી.

ઊચ્ચ અધિકારીઓની પૂછપરછનો દૌર શરૂ કરી દીધો હતો .પોલીસતંત્રમાં ફફડાટ સાથે ભારે ચર્ચા જાગી હતી..  રિપોર્ટ આપવાની તજવીજ હાથ ધરાઈ ..કમિટીઓ રચાઈ. તમામ પુરાવાઓની તલસ્પસર્શી તપાસ હાથ ધરી હતી. ત્વરિત અને સતત પગલાંઓ લેવાયાં કારણ પત્રકારો સવાલોથી પોલીસ અને નેતાઓને મુંજવતા હતા.તેથી રાજકીય નેતાઓ પોલીસ અધિકારીઓ પર દબાણ લાવી ટેન્સન ઊભું કરી રહ્યા હતા. એમને સાચા ખોટા કંઈક જવાબ જોઈતા હતા. સરકાર દ્વારા એક તપાસ પંચની ત્વરાએ રચના કરવામાં આવી હતી પ્રજા પણ પણ વધુ સચેત થઈ હતી.

તે દરમ્યાન અમદાવાદ ક્રાઈમબ્રાંચની ઍાફિસમાં રાખવામાં આવેલા પાંચ આતંકવાદીઓની પુછપરછમાં દરમિયાન ઘણી વાત જાણવા મળી છે એવો   ઘટસ્ફોટ છાપામાં સમાચારે કર્યો. અબ્દુલ મીંયાં નરમ પડી ગયા. આમ તો પોતે પાકિસ્તાની સરકારના હુકમને ગણકાર્યા વગર હુમલા વખતે ગાંધીનગર જવાનું ટાળ્યું હતું જે થયું તે સારું થયું હતું એમ તેને લાગ્યું હતું. છતાં ડર તો હતો. ૩૨ જેટલા લોકો પર શંકા કરાઈ અને લોકોની ધરપકડ કરવામાં આવી. પરંતુ બધું લોકોના અને પત્રકારોના મોઢા બંધ કરવા પુરતું હતું .

ગુજરાત સરકારનાં સી આઈ ડી વિભાગમાં અબ્દુલ કાદર વિશે શોધખોળ જોર શોરમાં હતી. વધારે તો અબ્દુલ એન્કાઉન્ટરથી ડરતો હતો. ભય એ માણસનો સૌથી મોટો દુશ્મ છે.  બે દિવસ પહેલાં જ ક્રાઈમબ્રાંચની ટીમે અમરવાડીમાંથી બે શખ્શોને દેશી તમંચા, પિસ્તોલ તેમ જ જીવતા કારતૂસ સાથે ઝડપી લીધા હતા. અને  એક વ્યક્તિ પર  શંકા આવતાં પોલીસે એન્કાઉન્ટર પણ કર્યો હતો.

પણ આતંકવાદીઓ પોલીસના હાથમાં કેવી રીતે આવ્યા અને તેઓ એન્કાઉન્ટરમાં ઠાર મરાયા ત્યાર સુધીના ઘટનાક્રમ વિશે કેટલીક રસપ્રદ બાબતો જાણવા મળી..ત્યારે અબ્દુલ કાદીર ગભરાયો,

પોતે રામજી ગોરનાં ઓઠા તળે સુરક્ષિત હતો તેમ છતાં એન્કાઉન્ટરથી  અબ્દુલને ડર વધારે મજબુત થયો.. એટલે પોતાની વાર્તા ઉભી કરી અને  એણે પોતાના ઉપરીઓ પર એક સંદેશો મોકલી આપ્યો હતો કે અમદાવાદ ક્રાઈમબ્રાંચની ટીમે પકડી પાડેલા બે આઈ.એસ.આઈ (ઈન્ટર સર્વિસ ઈન્ટેલીજન્સ) એજન્ટો પાસેથી અનેક સ્ફોટક વિગતો પોલીસને જાણવા મળી છે. પોતે ઉઘાડો પડી જશે એવી ખબર એને આધારભૂત સોર્સ તરફથી મળી છે એટલે પંદર દિવસમાં જ પોતે દેશમાં પાછો આવી જવાનું ગોઠવવા માગે છે.

એની આવી વાતથી એના ટોચના અધિકારીઓ ગભરાઈ ગયા. એમણે નીચેના અધિકારીને જેમ બને તેમ  એક મહિનામાં અબ્દુલને પાછો બોલાવી લેવાની વાત કરી. અધિકારી ખુશ તો ન જ હતા પણ  અબ્દુલને એટલું જણાવવું ઉચિત ગણ્યું કે ખતરો હોય  ત્યાં સુધી તેણે પોતાના રહેઠાણથી દૂર રહેવું અને જાહેરમાં બને ત્યાં સુધી ઓછા નીકળવું એવી મોઘમ ચેતવણી આપી. સાચી વાત તો એ હતી કે અબ્દુલ પકડાઈ જાય કે વધેરાઈ જાય તેની એમને મન કશી ચિંતા ન હતી.પાકિસ્તાન પાછો બોલાવી કાયમી સરદર્દ ઊભું કરવાની તેમની ઈચ્છા ન હતી. એમણે તો એના નામનું જાણે માંડી જ વાર્યું હતું. અબ્દુલ આ તરફ આવે તેવું કોઈ ઈચ્છતા જ ન હતા એટલે જ તેમણે તો અબ્દુલને ૨૫ લાખ રૂપિયામાં આ આત્મઘાતી અને આતંકવાદી હુમલાની યોજનામાં ઉપયોગ લીધો  અને કદાચ પકડાઈ જાય  કે મરી જાય તો એમને કોઈ ફેર પડે તેમ ન હતો પાકિસ્તાનમાં એના અધિકારીઓ અબ્દુલના પાછા આવવાની વાતથી જરાય ખુશ ન હતા .

આ બાજુ અબ્દુલ પણ હવે આગળનું પગલું કેમ ભરવું એની વિમાસણમાં પડ્યો હતો. જો કે અબ્દુલે પણ ક્યાં સાચું જણાવ્યું હતું? બન્ને પક્ષ પોતાની રીતે બાજી ખેલી રહ્યા હતા. પણ અબ્દુલ હવે થોડો સાવચેત થઈ ગયો હતો. એના ઊઘાડા પડી જવાની વાત જ ન હતી. પોતાની ચાલ ઉઘાડી ન પડે તે માટે પાકિસ્તાન પાછા આવવાનું બહાનું બતાવવાનું અને રૂપિયા ઉલેચવાના.

આમ  તો એ પોતે મનથી ગભરાઈ ગયો હતો એટલે એને પાછા પાકિસ્તાન જતા રહેવું હતું. પરંતુ જિંદગી એમ સહેલી ન હતી. પાછો જીવતો પહોંચશે કે નહિ એ એક શંકા હતી. તો ચાલ, છેલ્લી મોટી રમત રમી લઉં. અબ્દુલને લાગ્યું કે પાકિસ્તાની સરકારની કોલ્ડફ્યુઝનમાંનો ફાઈનલ હિસ્સો મેળવવાની ચાનકમાં મોટી કટકી મળવાની તક છે. અબ્દુલ પાસે જે કિમતી વસ્તુ હતી તેને માટે પાકિસ્તાન સરકાર દબાણ કરી રહી હતી જલ્દીથી મોક્લાવી આપો. અબ્દુલને ખબર હતી આ બહુ જ કિંમતી ચીજ છે. તેના મો માગ્યા પૈસા મળવાના છે, એટલે તેને આસાનીથી બહુ જ મોટી રકમની માગણી કરવી હતી. આ વસ્તુ એવી છે તેને લાખો નહીં કરોડોમાં પૈસા મળશે. તે બહાનાં બનાવીને ટાઈમ પાસ કરી રહ્યો હતો.. એટલે હવે પછીના કાર્યમાં મોટી રકમ જ માંગીશ. લોઢુ બરાબર ગરમ હશે ત્યારે જોરમાં હથોડો મારીશ એટલે મારા ધાર્યા પ્રમાણે મને રકમ મળે. એ જાણતો હતો કે આમ પણ પાકિસ્તાની સરકાર અવળચંડું કરવામાંથી બાદ નથી આવતી બનાવટી નોટો ના લફરામાંથી અબ્દુલમીંયાં બચી તો ગયા અને પોતાનાં નસીબ સારાં કે અફતાબ વધેરાઈ ગયો. પણ હવે જોખમ લઈશ તો રકમ પણ મોટી માંગીશ. આવી સોચ સાથે પાછા આવવાની વાતને પકડી રાખીશ. રૂપાળી રાણી ઝુબેદાને ને માણવા પૈસા પણ જોશે. ઝુબેદાનો સંગ તેને ગમતો હતો. પોતે જાસુસ તરીકે આંતંકવાદને પોશી રહ્યો હતો. એટલે એકલો તો ખુબ થઈ ગયો હતો. કેટલાક માણસો દુઃખ અને વ્યથાથી વિંટળાઈ ભય અને અસલામતીના કોચલામાં મરવાના વાંકે જીવતા હોય છે. અબ્દુલની અત્યારની હાલત આવી જ કંઈક હતી. કેટલા દિવસ આમ છુપાઈને જીવવું? અબ્દુલ ડરને  લીધે  પોતે તો થોડા સમય માટે ધાંધલ-ધમાલ બંધ થાય ત્યાં સુધી ભૂગર્ભમાં ચાલ્યો ગયો હતો. ઉંદરની જેમ દરમાં ઘુસી તો  ગયો પણ ઝુબેદાને મળવાનો ચસ્કો પણ હતો. ઝુબેદા એક જ જીવવાનું જાણે કારણ હતી નખરાળી ઝુબેદાના રૂપ-નખરાનો નશો હજી માણે તે પહેલા ઉપરીના હુકમને માની પૈસાની લાલચે અમદાવાદ ભાગીને આવ્યો હતો અને આમ અજ્ઞાતવાસમાં કયાં સુધી રહેવાય અને પાકિસ્તાન પાછા આવવાનું નામ લઈશ તો જ આ લોકો મોટી રકમ આપશે પૈસાની વાત આવતાં ઝુબેદા યાદ આવતી હતી.

એક દિવસ ચાન્સ મળતાં ઝુબેદાને રામજીના નામે ફોન કર્યો. ઝુબેદા તો નારાજ હતી. પણ સમયને સમજી બોલી કયાં છે તું? મને તારી ચિંતા થાય છે.’

‘ઝુબેદા, મારા બીઝનેસમાં જોખમ તો તું સમજે  છે ને.’

‘હા હા, હમણાં ગર્ભમાં જ રહેજે પોલીસ સચેત છે.’

સાચી વાત અબ્દુલને પણ કરવી ન હતી કે પોતે શું ચાલ રમી રહ્યો છે એટલે કહે: ‘થાકી ગયો છું મુલકમાં પાછા જવાનું મન થાય છે!’

ઝુબેદા કહે: ‘મને મૂકીને ચાલ્યો જઈશ?’

‘રાણી તારે લીધે જ અહીં છું નહીંતો ક્યારનો ભાગી ગયો હોત.  હું તો શાદી કરીને તારી સાથે સુખી જીવન પસાર કરવા માંગું છુ.’ આંતકવાદીના જીવનમાં આવું સુખ હોતું નથી એ જાણતો હતો. ત્યાં કશોક અવાજ થતાં કહેં: ‘કોઈ આવી રહ્યું છે. ભલે ચાલ, આવજે. રાત્રે સપનામાં  આવીશ.

આમ પણ અબ્દુલ અહીં સાવ એકલો હતો. ઝુબેદા જિંદગીને થોડી રંગીન બનાવતી હતી પણ પૈસા વગર તો એ પણ ઘાસ નાખે તેમ ન હતી  અબ્દુલની  આગળપાછળ તેમને રીઝવવા લટૂડાંપટૂડાં કરી એ પોતાનાં સ્વપનાં પૂરાં  કરતી એ વાત અબ્દુલથી ક્યાં છાની  હતી.

ઈતિહાસ કહે છે તેમ  દરેક સમાજમાં સ્ત્રી રાજનીતિની સાથે જ રહી છે, અને એણે રૂપ અને સેક્સને અસ્ત્ર અને શસ્ત્ર તરીકે વાપર્યાં છે. ઝુબેદા પણ એ જ રમત રમતી હતી અને એટલે જ એની બેગ તપાસવામાં એ કયા પાછી પડી હતી. ખરે બધાને પોત પોતાના સ્વાર્થ અને મકસદ હોય છે આજે આપણે સૌ પોતાના સ્વાર્થ ખાતર પોતાને માટે જીવી રહ્યા છીએ. ઝુબેદાની દોસ્તીમાં પ્રેમ ઓછો સ્વાર્થ વધારે દેખાતો હતો. બન્નેના પક્ષે શતરંજની રમત ચાલતી દેખાતી હતી

અબ્દુલ અને ઝુબેદા માટે દોસ્તી અઢી અક્ષરનો એક  માત્ર શબ્દ હતો અને પ્રેમ માત્ર શતરંજ અને શતરંજના મેદાન પર અઢી ઘરની ચાલ ચાલતા ઘોડાની મસ્તી આ ઝુબેદામાં હતી તો અબ્દુલ પણ શતરંજનો હાથીની જેમ  સીધો ક્યાં ચાલતો હતો? પાકિસ્તાની અધિકારે  ઊંટ ત્રાંસો ચાલે છે તેમ ચાલતો હતો..અબ્દુલ જાણતો હતો કે ઘોડો અઢી ઘર કૂદે છે. બે ઘોડામાં એક વઝીરની તાકાત હોય છે. ઝુબેદા અને અબ્દુલ સાથે દોડે તો. આ  દોસ્તી અઢી ઘરની ચાલ છે. શતરંજ બિછાવી છે પણ સતેજ રહેવું જરૂરી છે.

દોસ્ત અને પ્રેમ  બંનેના વિષે આપણે સતર્ક અને ચોક્કસ  હોઈએ છીએ, પણ દગાબાજ સમજાતો નથી. તેમ ઝુબેદા અને અબ્દુલ બને પક્ષે ફાયદા-ગેરફાયદાનું ગણિત છે. શું આ પણ બંનેની એક શતરંજની ચાલ છે?  શું  અબ્દુલ ચાલ રમી રહ્યો છે? ડર  માત્ર બહાનું છે? કે ઝુબેદા દોસ્ત છે કે દગાબાજ  છે?

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

૧૫. અબ્દુલ મિંયા બચ્યા કે ફસાયા

–પ્રવીણા કડકિયા

“ઘો મરવાની થાય ત્યારે વાઘરી વાડે જાય”. અબ્દુલ્લ પૈસા પાછળ દિવાનો બન્યો હતો. જેણે જન્મ ધરીને ફાકા અનુભવ્યા હોય તે જ્યારે પૈસામાં આળોટે ત્યારે બુદ્ધિનું દેવાળું કાઢે. પૈસા ન હોય અને એકાએક વર્ષા થાય તો તેને માટે છત્રી ક્યાં શોધવા જવી. તે ભલેને  અવળે રસ્તે પૈસા મેળવતો પણ નોટોના બંડલો જોઈ પાગલ થતો. રોજ રાતના હરી ફરીને બારી બારણા બંધ કરી નોટોના બંડલ ગણતો. જરા ભૂલ થતી તો ફરીથી ગણવાનું ચાલુ કરતો. મસ્જીદમાં આતંકવાદ સિવાય બીજું ક્યાં ભણ્યો હતો? વાંચતા આવડતું, જાણે ત્રીજી ચોપડીમાં હોય. ગણતા તો શિખ્યો જ નહતો. પણ બંડલો ગણી ગણીને થોડું ગણિત આવડ્યું હતું.

આતંકવાદના સાણસામાં ફસાયેલો અબ્દુલ હવે સીધી રીતે વિચારવા શક્તિમાન રહ્યો ન હતો. નજર સમક્ષ કેટલાંયને મરતા જોયા પણ પિશાચના પેટનું પાણી પણ હાલતું નહીં. એમાં જો કોઈ મુસલમાન ઊડ્યો હોય તો અલ્લાહ પાસે દરગુજર કરી લેતો.  જાણે અલ્લાહ તેને માફ ન કરે? અલ્લાહ શું એટલો સસ્તો છે?

પણ હવે અબ્દુલ એવો ગુંચવાયો હતો કે તેને કોઈ રસ્તો સ્પષ્ટ દેખાતો ન હતો. ક્યાંથી દેખાય? આતંકવાદ અને પૈસો તેના દિલ અને દિમાગ પર છવાઈ ગયા હતા. પાકિસ્તાનના  આતંકવાદી ખુફિયા લોકોને ચકમો દેવા સમાચાર મોકલ્યા કે આગલે મહિને હું પાછો આવું છું. ત્યાંની વ્યવસ્થા ખળભળી ઊઠી. તેઓ તો અબ્દુલનો ઈસ્તેમાલ કરી રહ્યા હતા. અબ્દુલ તેમને મફતમાં પણ પાછો પાકિસ્તાનમાં પરવડે તેમ ન હતો. આ બાજુ ગાંધીનગર જવાના બધા માર્ગ તેને માટે બંધ થઈ ચૂક્યા હતા.

જો અબ્દુલ પાછો પાકિસ્તાન આવે તો તેનું પગેરું કાઢતી ભારતની  સી.આઈ.એ.(સેન્ટ્રલ ઈન્વેસ્ટીગેશન એજન્સી) આસાનીથી તેમના સુધી પહોંચી શકે.  તેમની ગુફતગુ અને ખાનગી હિલચાલને મોટો ફટકો પડે. દુનિયામાં સરેઆમ તેમના પર ફિટકાર વરસે. જે પકડાય તેમને મોતને ઘાટ ઊતરવાનો વારો આવે.

અબ્દુલને પંપાળવા પાછી એક મોટી ઑફર મૂકી. જે કામ તેણે અડધું છોડ્યું હતું તે પુરું કરવા ૫૦ લાખનો કોણીએ ગોળ ચોંટાડ્યો. કામની ગંભિરતા તેમને ખબર હતી. કામ ખૂબ ખતરનાક હતું તેથી ભાવ પણ ઊંચા મૂકી જાળ બિછાવવાનો નિર્ણય કર્યો.   અબ્દુલને તો પૈસાથી કામ હતું. જીવે કે મરે તેનો ખ્યાલ ન હતો. ઝનૂની એવો હતો કે ભૂલી જવાતું જાન જશે તો શું?

ખૂબ ખતરનાક, જાન સટોસટીનો  દાવ ખેલવાનો હતો.’કૉલ્ડફ્યુઝનનો’ અબ્દુલ બંને બાજુથી ફાયદો મેળવવા માગતો હતો. જેની અડધી માહિતિ તે આપીચૂક્યો હતો.પણ એને ભાન ન હતું કે ’કૂતરું તાણે ગામ ભણી ને શિયાળ તાણે સીમ ભણી’. પાકિસ્તાનની ખુફિયા જેહાદી વર્તણુક અને અમેરિકાવાળાની પેચીદી ચાલ. તેને બંને બાજુથી પૈસા પડાવવાનો પેંતરો રચ્યો. મૂરખ અબ્દુલ જે પૈસા પાછળ દિવાનો છે તે ક્યાં સુધી લડત આપી શકશે તેની તેને ખબર નહતી.

વળી ઝુબેદાની લટકતી તલવાર માથા પર હતી. ઝુબેદા યાદ આવે એટલે ભાઈ સાહેબ દિવા સ્વપ્નમાં રાચવા માંડે. ઝુબેદા સાથેની મસ્તી ભરી શામ અને રાત્રીની રંગરેલિયા તેને અકળાવતી. એ ઝુબેદા રાણીને નારાજ કરવા માગતો ન હતો. તેના ખ્યાલોમાં ખોવાઈ એ કામની ખટપટથી દૂર થતો. મોઢા પર કઢંગુ હાસ્ય ફરકાવી ગમે તેવા બેહૂદા લવારા કરતો. તેણે ઝુબેદાના ગળામાં ‘શાદી’ નામનો ફાંસીનો ફંદો નાખવો હતો.  કિંતુ ઝુબેદાને ક્યાં શાદીમાં રસ હતો? એને તો રૂપેરી આલમની રાણી બનવું હતું. પ્રખ્યાત બનવું હતું અને અબ્દુલ પાસેથી પૈસા ઓકાવવા હતા. આમ બધા પોતપોતાની રીતે અબ્દુલનો લાભ ઉઠાવવા માગતા હતા. પૈસામાં અંધ અબ્દુલને ‘માત્ર પૈસા’  દેખાતા. કોઈને  અબ્દુલમાં રસ ન હતો. સ્વાર્થી માણસ ઘણી વખત સ્વાર્થમાં એવો ગળાડૂબ હોય છે કે તેનામાં બીજી કશી ગતાગમ હોતી નથી.

પાકિસ્તાનના સાગરિતો પૈસા ફેંકીને કામ કરાવતા. જીવતો અબ્દુલ તેમને કોઈ કાળે જોઈતો નહતો. અમેરિકા અબ્દુલની પાછળ હાથ ધોઈને પડ્યું હતું. તેમને કૉલ્ડ્ફ્યુઝનનો બાકીનો હિસ્સો મેળવવો હતો. તેમને ખબર હતી અબ્દુલ સિવાય આ કામ કોઈ કરી શકે તેમન હતું. આમ અબ્દુલ હાથમાં ડુગડુગી લઈ અમેરિકા અને પાકિસ્તાન બંનેને નચાવી રહ્યો હતો. તેને અંદાઝ ન હતો કે બે પાડાનીવચ્ચે સપડાયો હતો. તે અંધારામાં હતો બંને દેશો એવો પેંતરો રચી રહ્યા હતા કે ‘સાપ મરે નહી અને લાઠી ટૂટે નહીં.

અબ્દુલ મનમાં ખાંડ ખાતો કે પાકિસ્તાન અને અમેરિકા તેની મુઠ્ઠીમાં છે. વાત કાંઈક અલગ જ હતી બંને જણાને રિપોર્ટમાં રસ હતો. સાથે સાથે તેનું કાસળ કાઢવાનાં ચક્રો પણ ગતિમાન હતાં. એક કામ માટે બંને પક્ષ પાસેથી પૈસા ઓકાવવા એ અબ્દુલના ગજા બહારની વાત હતી. તે શતરંજની ભયાનક ચાલ ચાલી રહ્યો હતો. અંજામ તો હવે ભોગવ્યે છૂટકો !

ખરું પૂછો તો કોણ કોને નચાવી રહ્યું હતું તે કળવું મુશ્કેલ છે?  જેહાદી લોકો અબ્દુલનું મર્યું મો જોવા ઉત્સુક હતા. પાકિસ્તાન  બાકીની અડધી ફોર્મ્યુલા મેળવવા ઉત્સુક હતું. ઝુબેદા અબ્દુલની રાત રંગીન બનાવી પોતાનું હવસ સંતોષી પૈસા મેળવી તાગડધિન્ના કરવા માગતી હતી.  અબ્દુલ નોટોના બંડલ સાથે લઈને કબરમાં દટાવાના સ્વપના જોઈ રહ્યો હતો.  તેને થતું પૈસાની નોટોનાં બંડલ તેને જન્નતનશીન બનાવશે!  આતંક્વાદીઓના લિસ્ટમાં તેનું નામ મોખરે હતું. આફતાબ વધેરાઈ ગયા પછી ‘રામજી ગોર’ નું પાત્ર ભજવી રહેલો  અબ્દુલ કોઈ વાર ગોટાળે ચડતો કે એ કોણ છે?

આખા અમદાવાદમાં બધે કડક ચેકિંગ ચાલતું હતું. રામજી ગોરના લત્તામાં પહેલાં મુસલમાન રહેતાં હતાં તેઓના ઘર તોફાનમાં બળી ગયા અને વધ્યું ઘટ્યું લુંટાઈ ગયું. તેમને ત્યાં આવતી ટપાલની છણાવટ થતી. આ મહોલ્લામાં એક અફતાબ રહેતો. અબ્દુલના સગા અફતાબની એક ટપાલ ભૂલથી અંહી આવી.તેનું પગેરું કાઢતાં પોલિસ અબ્દુલ સુધી પહોંચી ગઈ. અબ્દુલ વીશે છાપામાં દરરોજ સમાચાર અવતા.

રોજ તેના કારનામા વાંચીને ‘રામજી ગોર’ના છક્કા છૂટી જતા. સાપે છછુંદર ગળ્યા જેવી હાલત થઈ હતી. જ્યારે મહોલ્લાવાળા રાતે પાનવાલાની દુકાને ઊભા ઊભા સવારના સમાચારની ચર્ચા કરે ત્યારે અબ્દુલ, ઉર્ફે રામજી ગોર દીવા ટાણાનું બહાનું કાઢી માળા ફેરવવાનો ઢોંગ કરે. જેથી કરીને ચર્ચામાં ભાગ લેવાનો પ્રસંગ ઉપસ્થિત ન થાય. બામણ સમજીને પછી લોકો એને છંછેડે નહીં. કોઈ જુવાનિયો તેને ચિડવવા કહે ,ગોર મહારાજ ટિપ્પણી જોઈને કહો કે અબ્દુલ ગિરફતાર ક્યારે થશે? ત્યારે તોબા તોબા કરીને અબ્દુલ ચૂપ રહેતો. કહેતો ‘શાંતિ પાઠ ‘ કરું છું. મૃત્યુંજયનો શ્લોક બોલી તેને મત્યુના ખોળે શાંતિથી પોઢાડશું.

આમ કઢંગી જિંદગીથી ‘રામજી ગોર’ ઉર્ફે અબ્દુલ દગાબાજી કરી સહુને છેતરવામાં સફળ થતો હતો. ત્યાં પાકિસ્તાનથી ફરમાન આવ્યું ‘કૉલ્ડફ્યુઝનની’ બાકીની ફોર્મ્યુલા મોકલ તો ૫૦ લાખ મળશે! પૈસાની વાત સાંભળી અબ્દુલની દાઢ સળકી. આંકડો જોઈ સારું થયું કે અબ્દુલને હાર્ટ એટેક ન આવ્યો. તેણે જવાબમાં કહ્યું, કામ ઘણું ખતરનાક છે. જાનનું જોખમ છે! ૫૦ લાખમાં સોદો નહી પતે !

આફતાબ વધેરાઈ ગયો હતો. અબ્દુલનું કાસળ કાઢવું હતું. પૈસાની લાલચમાં એક  ખોટી બાજી ખેલાઈ જાય તો કર્યું કારવ્યું ધૂળમા મળી જાય. અબ્દુલનું માથુ ધડ ઉપર સહિસલામત ન હતું.

પકિસ્તાનની ખુફિયા કંપનીએ ૬૦ લાખ પર સોદો કબૂલ કર્યો. પૈસા ક્યાં અને કેવી રીતે પહોંચાડવાનક્કી થઈ ગયું. રામજી ગોરને ત્યાં નવું હાર્મોનિયમ અને વીણા આવ્યા. કોણે ખબર અબ્દુલે જિંદગીમાં આ બંને વાદ્યો જોયાં હતાં ખરાં? વગાડવાની વાત તો બાજુએ રહી ! પાર્સલ આવ્યું ત્યારે રામજી ગોર મંદિરે ગયા હતા. ઓસરીમાં મૂકાવ્યું અને પાડોશીએ બાંહેધરી આપી કે ’રામજી ગોર’ પાછા આવે ત્યાં સુધી તેની ચોકી કરવાની જવાબદારી એમની.

આમ, હરામખોરો તરફથી આવેલા પૈસાની સુરક્ષા સીધા સાદા હિંદુઓ કરી રહ્યા હતા. તેમને ક્યાં ખબર હતી કે હાર્મોનિયમ અને વીણાના પેટાળમાં શું ભરાયું છે? મદિરમાં કોઈ ભક્ત બોલ્યા કે ‘રામજી ગોર તમારે ત્યાં પાર્સલ આવ્યું છે. ‘

પૂજા અને પાઠના પુસ્તકો ફેંકી અબ્દુલ ધોતી સંભાળતો ગાંડાની માફક ઘર તરફ દોડ્યો ! દોડતા દોડતા’યા અલ્લાહ’ મોઢામાંથી સરી પડ્યું. શબ્દો ધીરેથી નિકળ્યા  હતા પણ આજુબાજુ બેથી ત્રણ જણાના કાન ચમક્યા.

‘અરે, આ ગોર હિંદુ છે અને ‘યા અલ્લાહ’ કેમ બોલ્યો?’  તેઓ જાણતા હતા કે ‘રામજી ગોર’ ક્યાં રહે છે. મિંયાને ભૂલ થઈ ગયાનું ભાન થયું. ઘરે જઈને પાર્સલ લઈ રિક્ષા બોલાવી ભાગ્યો. રસ્તામાં બાથરૂમનું બહાનું કરી નીચે ઉતરી બંને જણાને સંકેત આપી દીધા.  ક્યાં, કેટલા વાગે મળવું. ફોર્મ્યુલા શેમાં પેકકરી છે. બધી સમઝણ પાકી આપીને પાછો રિક્ષામાં ગોઠવાયો.

ફૉર્મ્યુલાની ફાઈલ  એક અને બંને પક્ષને, અમેરિકાવાળા અને પાકિસ્તાનવાળાને  સાથે બોલાવવા પાછળ ઈરાદો સાફ હતો. બેય  પક્ષ સામસામે આવે અને કપાઈ મરે. એણે માત્ર પાર્સલ જોયાં હતાં. અંદર શું છે તેનાથી અજાણ્યો હતો. રિક્ષામા ભાગેલા અબ્દુલે કુંભારવાડા પાસે ખાનગી ગાડી બોલાવી હતી.

અમેરિકાથી પૈસા હાર્મોનિયમમા અને પાકિસ્તાનના પૈસા વીણામાં ભરાઈને આવ્યા હતા. પૈસા હજુ તેને જોવાનો સમય મળ્યો ન હતો. તેને ખબર હતી જો આ વખતે અમેરિકાવાળા ‘કાઉન્ટરફિટ’ કરન્સી આપશે તો તેમનું કાસળ કાઢી નાખીશ.

જો કે પોતે પણ ક્યાં અવળીબાજી ખેલ્યો ન હતો! હુકમનું પાનુ પોતાના હાથમાં રાખ્યું હતું. ફોર્મ્યુલાનુંમેઈન ઈન્ગ્રેડિયન્ટ તેણે છુપાવ્યું હતું. આમ દરેક જણા પોતાની જાતને હોશિયાર સમજતા હતા. ‘વજીર’ ખાંડ ખાતો હતો કે સામ સામે બંનેને ભીડ્યા છે, પણ હજુ તેણે પાર્સલ ક્યાં ખોલ્યા હતાં?

કાળાંધોળાં કરનાર ભૂલી જાય છે કે  જોનારની હજાર આંખો છે. અબ્દુલ ગાડીમાં ગુજરાતનાં ગામડામાં પહેલાં જ્યાં એની અમ્મીજાનની ખાલા રહેતી હતી ત્યાં આવી પહોંચ્યો અને કમાડ ખટખટાવ્યાં. રમજી ગોરની ચોટલી કાપી અને દાઢી મૂછ લગાવી આજાર બન્યો. આખે રસ્તે ખાંસતો રહ્યો એટલે આદત પડી જાય. હવે તે જફર હતો.

આ બાજુ ફોર્મ્યુલાના પેપર લેવા પહોંચેલા પાકિસ્તાનના જેહાદી અને અમેરિકાના માણસો પહોંચી ગયા. બંને જણાને ૧૫ મિનિટ સમયનો તફાવત આપ્યો  હતો. ગાઢું જંગલ હતું. જેહાદી પછી બીજી પાર્ટી જ્યારે પંદર મિનિટે ત્યાં પહોંચી ત્યારે હલચલ જોઈ ગોળીઓની બૌછાર વરસાવી. સામસામેના ગોળીબારમા મોટાભાગના ખુવાર થઈ ગયા. ભેંકાર, સૂમસામ જગ્યાએ થયેલા ગોળીબાર કોને સંભળાય. બંને પક્ષમાંથી કોઈ બચ્યું નહી કે આંખે દેખ્યો અહેવાલ પહોંચાડે. પાકિસ્તાનને કે અમેરિકાને બનાવ વખતે શું થયું એના કોઈ વાવડ મળ્યા નહી.

ચોરની મા કોઠીમાં મ્હોં ઘાલીને રડે. ફરિયાદ કરે તો કોને? સમાચાર જાણવા હોય તો કોને સાધે. અબ્દુલ ઉર્ફેરામજી ગોર ધરતીના પટમાં ઓગળી ગયો. ગુજરાતના ગામડામાં ખાંસતો જફર કોઈને ખબર ન પડી કે કોણ છે? જફરની અમ્મીની ખાલા કોઈ સવાલ પૂછતી નહી. તેનું મોઢું પૈસાથી સિવાઈ ગયું હતું.  થોડા દિવસ શાંતિથી  રહ્યો. હાર્મોનિયમ અને વીણા નજર સમક્ષથી ઓઝલ થવા દેતો નહીં. ખાંસી હતી એટલે રિયાઝ  કરવાનો પ્રશ્ન ઊભો થતો નહીં.

એક દિવસ ખાલા તેના ખાવિંદ સાથે બાજુના ગામ ગઈ રાતે આવવાની ન હતી. આજે બરાબર મોકો છે જાણી બિમારીનું બહાનું કરી વહેલો સૂવા ગયો. અડધી રાતે સૂમસામ શાંતિ હતી. ક્યાંય જરા પણ હલચલ જણાતી ન હતી. અબ્દુલથી રહેવાયું નહી. સ્ક્રૂ ડ્રાઈવર લઈ હાર્મોનિયમના ઉપરનો ભાગ અલગ કરી પૈસાના દર્શન કર્યા. જોતાની સાથે ચમક્યો. બધા બંડલોમાં માત્ર ઉપરની નોટ સાચી હતી, નીચે બધું નકલી નાણું.  વીણાના પેટમાં તો માત્ર છાપાના ડુચા હતા. એક પણ પૈસો અંદર હતો નહીં. અબ્દુલને આખરી ચાલ ઘાતક નીકળી. ઘરમાંથી ભાગ્યો હતો એટલે પૈસા લેવા રોકાઈ શક્યો ન હતો.

અંતે સવારે ખાલા આવે તે પહેલાં ઘર છોડીને ભાગ્યો. મુંબઈમાં થોડી પહેચાન હતી. ઝુબી પણ કલકત્તા હતી. સવારનો સૂરજ નવિન તુક્કો સુજાડશે માની લાંબી તાણી સૂઈ ગયો. હવે એ શું હતો? અબ્દુલ, કે રામજી ગોર કે જફર ? ઘેર ગયો એને ખબર હતી નહીં કે એ બચી ગયો હતો કે ફસાઈ ગયો હતો?

 

૧૬. અબ્દુલની વલે

–જયંતીભાઈ પટેલ

આ બાજુ અબ્દુલ એના ઉપરીઓ પાસેથી વધારે પૈસા પડાવવાની વેતરણમાં હતો તો એના ઉપરીઓ પણ એને પાકિસ્તાન પાછો ન બોલાવવાની વેતરણમાં જ હતા. એવામાં એના ઉપરીઓમાંના એક એવા શાહનવાઝ ફકરીના મગજમાં એક નવો જ વિચાર આવ્યો. તેણે પોતાના સાથીઓ અને ઉપરીઓને સમજાવ્યું કે એને જો છૂટ્ટો દોર આપવામાં આવે તો એ અબ્દુલને પાછો બોલાવવાને બદલે એને ત્યાં જ રાખી શકે તેમ છે. એ અહીં આવશે તો આપણને મુશ્કેલીમાં મૂકશે ને.

બધા અબ્દુલને પાછો ન બોલાવવાના મતના જ હતા એટલે એમણે એમાં સંમતિ આપી ને એમણે શાહનવાઝને ઍાપરેશન અબ્દુલથી બચાવોની સંપૂર્ણ જવાબદારી સોંપી દીધી. આમ શરૂ થયું શાહનવાઝનું અબ્દુલ અભિયાન.

શાહનવાઝને આ કામ કરવા માટેનું પોતાનું બીજું એક અંગત કારણ પણ હતું. અબ્દુલ હિંદુસ્તાન ગયો ત્યારથી એને અબ્દુલની બેગમ હનીફા સાથે લફરું થયું હતું. હવે મિશન હિંદુસ્તાનથી અબ્દુલ જીવતો પાછો નહીં જ આવે એવા વિશ્વાસથી એણે બનાવટી તલ્લાકનામું બનાવીને હનીફા અને અબ્દુલના તલ્લાક કરાવી લીધા હતા ને પોતે હનીફા સાથે શાદી કરી લીધી હતી ને બૅંકમાં પડેલા અબ્દુલના દોઢ લાખ રૂપિયા પણ હનીફા બેગમનું ખાતું ખોલાવી એમાં જમા કરાવી દીધા હતા. વળી અબ્દુલનું મકાન પણ એણે હનીફાને નામે કરાવી દીધું હતું.

જો અબ્દુલ કાદીર પાછો આવે તો એની આ બધી પોલ ઉઘાડી પડી જાય તેમ હતી. અને અબ્દુલની છાપ એવી હતી એ વાતમાં બે મત હતા જ નહીં. એ શાહનવાઝને જેલમાં પૂરાવીને બેસી રહે તેમ ન હતો. એ શાહનવાઝને મોતને ઘાટ ઊતારી દે તોય નવાઈ નહીં. એટલે એણે સામેથી અબ્દુનો કાંટો કાઢી નાખવાની આ જવાબદારી માગી લીધી હતી ને.

એ અબ્દુલની જ રીતે ઉપર સુધી પહોંચ્યો હતો એટલે એને અબ્દુલનો કાંટો કાઢવાની તરકીબ આવડતી હતી. એના ઉપરીઓને ખબર હોય કે નહીં પણ શાહનવાઝના દિમાગમાં તો અબ્દુલને પાછો આવતાં રોકવાને બદલે સીધો અવલમંઝિલ પહોંચાડવાનો આખો પ્લાન તૈયાર જ હતો.

એને આ સત્તા સોંપવામાં આવી એટલે એણે તરત જ અબ્દુલને સંદેશો મોકલી આપ્યો કે એનું અબ્દુલ કાદીર નામ હિંદુસ્તાની પોલીસની ડાયરીમાં ચઢી ગયેલું છે એટલે એણે એ ઓળખ સાથે બોર્ડર ક્રોસ કરવા જેવું નથી. એમ કરતાં જો એ પકડાઈ જાય તો એને કાં તો ફાંસી કાં તો એન્કાઉન્ટર થઈ જાય તેમ છે અને આખો દેશ તકલીફમાં મૂકાઈ જાય તેમ છે. એણે અડવાપુર પહોંચી ભવાન શેઠને ત્યાં આશરો લેવાનો છે. ત્યાંથી આપણા ભેડિયા મારફતે પાંચ દિવસની અંદર એને પાકિસ્તાનની સરહદ પાર કરાવી દેવાની ગોઠવણ અમે કરી રહ્યા છીએ. કોઈ ઉતાવળું પગલું ભરી જોખમ લેતો નહીં.

આ સંદેશો મળતાં જ અબ્દુલને માદરે વતનમાં પહોંચી ગયા જોટલો આનંદ થઈ ગયો. એનાથી અમદાવાદ જવાય અને બૅંકમાથી પૈસા ઉપાડાય એવું તો હતું જ નહીં એટલે એણે નજીકના શહેરમાં જઈ પોતાન ગળામાંની સોનાની ચેઈન અને કાંડા ઘડિયાળ વેચી દીધાં ને એ અથડાતો કૂટાતો અડવાપુર પહોંચી ગયો. ભવાન શેઠને તો સંદેશો એને મહેનતાણું મળી જ ગયેલાં હતાં એટલે એમણે એને આશરો આપ્યો.

એમણે પોતાની સલામતિનો વિચાર કરીને એને પોતાની જગ્યામાં રાખવાને બદલે લાલુ ફકીરની લાટીમાં રહેવાની ગોઠવણ કરી. અબ્દુલને પહેલાં તો આવી ગોડાઉન જેવી જગામાં રહેવાનું ગમ્યું તો નહીં પણ બેચાર દિવસની જ વાત છે એમ કરી એણે મન મનાવ્યું. પતરાં અને અછોલાંથી બનેલી એની ઓરડીમાં એના સિવાય બીજા પણ મહેમાનો હતા. માંકણ, મચ્છર અને વંદા. આ બધા એને રાતે શાંતિથી ઊંઘવા દેતા ન હતા. આમ છતાં વતનમાં પાછા પહોંચવાની ઉત્તેજનાને કારણે એ આનંદમાં હતો.

આ તરફ ઝુબેદા પણ આનંદમાં જ હતી ને. જતાં પહેલાં અબ્દુલે પોતાના બૅંક એકાઉન્ટમાં ઝુબેદાનું નામ દાખલ કરાવી દીધું હતું. એણે એમ કરતાં ઝુબેદાને ખાસ તાકીદ કરી હતી કે ખાતામાં પચીસ લાખ રૂપિયા પડ્યા છે તેમાંથી ફક્ત એક લાખ રૂપિયા જ એના છે એમ માની બહુ ચિવટથી ને કરકસરથી જ પૈસા વાપરવાના છે. પોતે પાછો આવશે ત્યારે વાપરવા માટે અને તેનું પિક્ચર આગળ ધપાવવા માટે એની જરૂર પડવાની જ છે.

પણ એને ક્યાં ખબર હતી કે શાહનવાઝે એક સંદેશો મોકલી એની બધી પોલ ઝુબેદા સામે ખોલી નાખી હતી. એણે એમાં જણાવ્યું હતું કે અબ્દુલ એને છેતરી રહ્યો હતો. એ પાતે પરણેલો હતો અને તેની બીબી પાકિસ્તાનમાં હતી. એ તારો ફક્ત ઉપયોગ જ કરતો હતો. એ અત્યારે તકલીફમાં હતો એટલે સાથે પૈસા લઈ જઈ શકે તેમ ન હતો પણ જ્યારે પાછો આવશે ત્યારે બધા પૈસાની ગઠરી બાંધી પોતાની બેગમ પાસે પાકિસ્તાન ભાગી જવાની જ વેતરણમાં હતો.

ઝુબેદાને છેલ્લા કેટલાક સમયથી વહેમ તો હતો જ તેમાં આ માહિતીએ તેલ પૂર્યું. તેણે જેવા સાથે તેવા થવાનું નક્કી કરી લીધું. એણે પેલા સંયુક્ત ખાતામાંથી લગભગ બધા જ પૈસા ઉપાડીને પોતાના અલગ ખાતામાં જમા કરાવી દીધા. ને એણે પિક્ચરના આભા લાડુ તરફથી મન પાછું વાળી લીધું.

જ્યારથી અબ્દુલ ભાગાભાગમાં દોડાદોડી કરતો હતો ત્યારથી ફીલીપ અવારનવાર ઝુબેદાને મળવા આવ્યા કરતો હતો અને અબ્દુલના ખુશી ખબર પૂછ્યા કરતો હતો. એમ કરતાં એને ઝુબેદા પ્રત્યે આકર્ષણ પેદા થયું હતું. સામે પક્ષે ઝુબેદા પણ તેના પ્રત્યે ખેંચાવા લાગી હતી. સમય સમયનું કામ કરતો હતો. એક દિવસ શરાબની મહેફિલ માણતાં ઝુબેદા લથડી ને ફીલીપના ખોળામાં અમળાઈ પડી. ફીલીપે સાહજિકતાથી એને સંભાળી લીધી ને એમ કરતાં ઝુબેદા એને વળગી જ પડી. પછી પેલી વચમાની બરફની પાળ ક્ષણમાં ઓગળી ગઈ. બેય એકબીજાને વળગીને ક્યાંય સુધી એમ જ બેસી રહ્યાં.

એક તો અબ્દુલના આભાસી પ્રેમમાંથી પાછું વરેલું વાસના ભૂખ્યું દિલ અને આ એકાંતમાં આવો આશ્લેષ ઝુબેદાને પરવશ બનાવવા માટે પૂરતાં હતાં. તેણે ફીલીપને પોતાના બાહુપાશમાં જકડી જ રાખ્યો ને એના હોઠ પર પોતાની મહોર મારી દીધી. ફીલીપ ગમે તેમ તોય એક પુરુષ હતો. એણેય પછી તો અબ્દુલ સાથેની પોતાની દોસ્તી અને ઝુબેદાના તસતસતા યૌવનની સરખામણી કરતાં ઝુબેદાને સામેથી જકડી લીધી. એમની બેયની આ ઉત્તેજનાએ પછી તો પેલા અબ્દુલ નામના પ્રાણીનું જાણે બાષ્પિભવન જ કરી નાખ્યું.

ત્રણચાર દિવસ પછી ફીલીપ રામજી ગોરવાળા રૂમમાં રહેવા પણ આવી ગયો. બધું પહેલાની જેમ જ ચાલવા લાગ્યું. ફક્ત રામજી ગોરને સ્થાને ફીલીપ આવી ગયો હતો એટલું જ બદલાયું હતું. અહીં રહીને ફીલીપ પોતાનું ઈન્ટિરિયર ડેકોરેશનનું કામ કરતો હતો. ઝુબેદાએ પણ અબ્દુલ અને ફિલ્મ લાઈનમાંથી જાણે સ્મશાન વૈરાગ્ય કેળવી લીધો હતો,

પોલીસમાં રામજી ગોર અને અબ્દુલ કાદીરની પોલ ખુલી ગઈ હતી એટલે પોલીસ તેને શોધવા આકાશ પાતાળ એક કરી રહી હતી. આના છાંટા થોડા ઝુબેદાનેય ઊડ્યા હતા પણ પોલીસ ખાતા સાથેના સુરીના સારા મેળને કારણે બધું ભીનું સંકોલાઈ ગયું હતું.

પેલો પ્રોડ્યુસર ઝુબેદાને વારંવાર ફોન કરી વધારે પૈસાની માગણી કરી રહ્યો હતો. તેને ઝુબેદાએ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં સંભળાવી દીધું હતું કે તેને હવે વધારે પૈસા રોકવાની ઈચ્છા નથી. જો તે કોઈ ફાઈનેસર શોધી લાવતા હોય તો પોતે પિક્ચર પૂરું કરવામાં જરૂર સાથ આપશે એટલે એ વાત તો ત્યાં જ અટકી ગઈ હતી.

સુરી મહલના માળીકાકાને રામજી ગોર મહારાજને બદલે આ ઓરડીમાં પેસી ગયેલો ફીલીપ જરાય ગમતો ન હતો પણ એમનું શું ચાલે જ્યાં શેઠાણીએ જાતે જ એને રૂમ ભાડે આપ્યો હોય ત્યાં. આને તો સવારમાં જય શ્રી કૃષ્ણ કરવાં હોય તોય ન થાય.

આ તરફ અબ્દુલે સુખેદુખે લાલુ ફકીરની લાટીમાં પાંચ દિવસ તો કાઢ્યા હતા પણ હવે તે પાકિસ્તાન જવા અધિરો થઈ ગયો હતો. પણ આખરે તેને માટે તેડું આવ્યું ખરું. તે ખુશ થઈ ગયો. તેને થયું એણે છેલ્લા દોઢ વરસથી રામજી ગોરનું બ્રાહ્મણિયા કવચ જાળવતાં મને કમને પણ શ્રી સ્વામીનારાયણની ભક્તિ કરી હતી એને કારણે ભગવાને એનાં બધાં પાપ માફ કરી દીધાં હતાં. એણે મનમાં શ્રી સ્વામીનારાયણ ભગવાનના જાપ કરવા માંડ્યા. એના મનમાં એક વાતનો વસવસો રહી ગયો હતો કે એનાથી ગંગા નદીમાં ડુબકી મારવા જવાયું ન હતું. ગમે તે હોય પણ ભગવાને આજે એનાં બધાંય પાપ માફ કરી દીધાં હતાં એનો એના મનમાં આનંદ હતો.

હવે પછીનું તેને પાકિસ્તાનમાં ઘુસાડવાનું કામ બીજા કોઈ ભેડિયાને સોંપવામાં આવ્યું હતું. ભવાન શેઠ આવા જોખમી કામમાં હાથ ઘાલતા જ ન હતા. એમણે અબ્દુલનો હવાલો એ ભેડિયાને સોંપી દીધો એટલે પેલો અબ્દુલને લઈને રાતના અંધારામાં ભળી ગયો. કેટલુંય ચાલ્યા પછી સરહદ પરની એક સુમસામ જગાએ જઈને પેલાએ કહ્યું: ‘જુઓ, આ જગ્યા લાહોરથી પંદરેક માઈલ છે. હું તમને અહીંથી બોર્ડર પાસ કરાવી દઉં પછી તમે તમારો રસ્તો કરી લેજો. આગળ તમારી જ ભૂમિ છે ને તમારા જ માણસો છે.’

‘તમે એની ચિંતા ન કરશો. હું આવાં કામથી અજાણ્યો નથી. એક વખત હું અમારી હદમાં પહોંચી જાઉં પછી તો હું રાજા છું.’ અબ્દુલે ગર્વભેર કહ્યું.

‘જુઓ તમને મારા નામની ખબર નથી કે નથી મારે તમારું નામ જાણવું. એક વખત તમે સરહદ પાર કરી દો એટલે હું છૂટ્ટો. તમને કોઈકે સરહદ પાર કરાવી છે એ ભૂલી જવાનું. કદાચ કોઈ લફરું થાય તો તમારે એમ જ કહેવાનું કે તમે રસ્તો ભૂલીને ત્યાં પહોંચી ગયા છો.’ પેલાએ પોતાની સલામતિ પાકી કરતાં કહ્યું.

‘તમે ખોટી ચિંતા કરો છો. એવું કશું થવાનું નથી. સામી બાજુએ મારે માટે પુરતી વ્યવસ્થા થઈ જ ગયેલી છે.’

‘તો તમે અલ્લાહનું નામ દઈને દોડવા માંડો. પાંચ મિનિટ હું અહીં થોભીશ. પછી હું પણ મારે રસ્તે પડીશ. ખુદા હાફિઝ.’ પેલાએ કહ્યું.

અબ્દુલે સામું ખુદા હાફિઝ કર્યું ને પેલાએ બતાવેલી દિશામાં દોડવા માંડ્યું. થોડું દોડતાં જ અંધારામાં પાકિસ્તાનની પોલીસ ચોકી વરતાઈ. એને થયું કે એનાવાળાએ એને માટે સારી વ્યવસ્થા કરી લાગે છે. ત્યાં બંદુકની એક ગોળી એના કાન પાસેથી પસાર થઈ ગઈ. સાવચેતીના ભાગરૂપ એ જમીન પર લેટી ગયો. એણે સૂતાં સૂતાં જ જોરદાર અવાજમાં કહ્યું: ‘અબે બેવકુફ મુજે મારડાલના હૈ ક્યા? ગોલી છોડની હૈ તો હવામેં છોડો.’

થોડીવાર સામેથી ગોળી ન છૂટી એટલે એને થયું કે પેલા લોકોએ એની વાત સાંભળી લાગે છે. એણે ઊભા થઈ આગળ દોડવા માંડ્યું ત્યાં એક ગોળી છૂટી તે એના ખભામાં વાગી ને તે ચીસ પાડી ઊઠ્યો: ‘અબે સાલો, નશા કીયા હૈ ક્યા? મેં વહાં આકે તુમ્હારી ખબર લેતા હું.’

પણ એ આગળ કાંઈ બોલે તે પહેલાં ગોળીઓની રમઝટ બોલી ગઈ ને અબ્દુલ કાંઈ સમજે તે પહેલાં બે ગોળીઓ એની છાતીમાં ધરબાઈ ગઈ ને એ ઊંધે મોએ પટકાઈ પડ્યો. એને લાગ્યું કે ભગવાને એને માફ કર્યું નથી. એક વાત ચોક્કસ હતી કે શાહનવાઝના કામમાં કશી કમી હતી જ નહીં.

બીજે દિવસે એની લાશની ઓળખ પિછાન થઈ ને એ અગાઉથી કશી ખબર કર્યા સિવાય આવી રીતે ધુસ્યો હતો એટલે કોઈ ધુસણખોર સમજીને અંધારામાં એ સલામતિ સૈનિકોની ગોળીઓનો શિકાર થઈ ગયો હતો એમ એના જાસુસી ખતા તરફથી જાહેરાત કરવામાં આવી. બીજે દિવસે ભારે દાબદબા પુર્વક એની મૈયત કાઢવામાં આવી અને એની મૈયતમાં એના બધા ઉપરીઓ સાથે શાહનવાઝ પણ હાજર રહ્યો હતો.

સંપૂર્ણ