લાઈન (એક હળવો નિબંધ) રમેશ તન્ના

15219624_10154278522252893_1377475475950342193_n

(આજે કચ્છમિત્રની પરાગ પૂર્તિમાં પ્રકાશિત (ખુલ્લી બારી કોલમ)માં રમેશ્ભાઇ તન્નાનો 

 લેખ. રમૂજ તો છે જ, પણ એ ઉપરાંત બીજું પણ કંઈક છે… )

ભારતની ઓળખનાં પહેલાં પાંચ પ્રતીકો નક્કી કરવાનાં હોય તો તેમાં લાઈનનો અચૂક સમાવેશ કરવો પડે. ભારતમાં જન્મતી દરેક વ્યક્તિને લાઈન સાથે પનારો પાડવો પડે છે. નવા બાળકનો હોસ્પિટલમાં જન્મ થવાનો હોય તો ત્યાં પણ લાઈન હોય છે. બાળકના જન્મ પછી જન્મનો દાખલો કઢાવવા ઘણી વાર તો એટલી બધી વાર લાઈનમાં ઊભું રહેવું પડે છે કે ત્યાં સુધી બીજા બાળકનો પૃથ્વી પર આવવાનો સમય થઈ જાય છે. બાળકને શાળામાં મૂકવા પણ લાઈનમાં ઊભા રહેવું પડે છે. મનગમતી લાઈન પકડવી હોય તો પણ લાઈન અને મનગમતી છોકરી કે છોકરો મેળવવો હોય તો પણ લાઈન.
રાશન લેવું હોય તો લાઈન, ગેસનું સિલિન્ડર લેવા કે નોંધાવવા પણ શાંતિથી લાઈનમાં ઊભા રહેવું પડે, રેલ્વે સ્ટેશને ગાડીઓ તેજ ગતિએ દોડતી હોય પણ ટિકિટ લેવાની લાઈન તો ગોકળ ગાયની ગતિએ જ આગળ વધતી હોય.
ડ્રાઈવિંગ લાયસન્સ કઢાવવું હોય તો લાઈન અને રેશનિંગ કાર્ડ કઢાવવું હોય તો તો મહા લાઈન.
ચૂંટણી કાર્ડ માટે પણ લાઈન અને પછી એમાં રહી ગયેલી ભૂલોને સુધારવા માટે તો એનાથી ય મોટી લાઈન. અને પાસપોર્ટ કઢાવવો હોય તો? તમે લાઈનમાં ઊભા રહો એ નહીં ચાલે, તમે લાઈનસર પણ હોવા જોઈએ. ક્યાંક સદાવ્રત ચાલી રહ્યું છે તો જમનારાની લાઈન, કોઈ ગુરૂ કે સંત પધાર્યા છે તો ભક્તોની ભીડવાળી અભૂતપૂર્વ લાઈન, કોઈ સારી હૉટલ કે રેસ્ટોરન્ટ છે તો ખવૈયાઓની ખાવા માટે લાઈન, કોઈ બકવાસ મસાલા હિન્દી મુવી આવ્યું છે તો પ્રેક્ષકોની ટિકિટ માટેની લાઈન, કોઈ ફિલ્મ નટ-નટી આવ્યાં છે તો તેની ઝલક લેવા કે તેની સાથે સેલ્ફી લેવા ચાહકોની લાઈન, કોઈ સરકારી ઓફિસમાં દસ્તાવેજ કઢાવવો છે તો દયનીય અરજદારોની ટટ્ટાર લાઈન, લાઈન…લાઈન…લાઈનમાં ઊભા રહેવું એ દરેક ભારતીયનો જન્મસિદ્ધ અધિકાર છે અને દરેક ભારતીય મૃત્યુ પામે ત્યાં સુધી આ અધિકારનું જતન કરે છે.
મને તો એવું લાગે છે કે ભારતીય માતાની કૂખમાંનું બાળક પણ ત્યાં લાઈનમાં ઊભા રહેવાની નેટ પ્રેક્ટીસ કરી લેતું હશે….. જો એમ ના હોય તો ભારતીયો આટલી સહજ રીતે દરેક લાઈનમાં કેવી રીતે ઊભા રહી શકે?
ખેર, આ ‘લાઈન’નું મૂળ ક્યાં છે, ખબર છે?
ભારતના દરેક ઘરમાં થતી (હતી) બાળકોની લાઈન.
ભારતમાં વર્ષો સુધી દરેક ઘરમાં બાળકોની લાઈન લાગતી રહી એટલે એક પછી એક લાઈન સર્જાતી ગઈ.
જો વસ્તી ઓછી કે માપની હોય તો આટલી લાઈનો ના લગાડવી પડે.
અમારા ગામમાં તો એવા અનેક ભડ પુરૂષો હતા કે તેમને ખબર જ નહોતી કે પોતાને કેટલાં બાળકો છે! પૂછીએ તો જવાબ મળેઃ હશે દસ કે બાર. ગણતરી કરીએ તો બે-ચાર વખતની ગણતરીમાં એક-બે તો રહી જ જાય અને પાકી ગણતરી કરીએ ત્યારે જવાબ હોયઃ ચૌદ. ‘અમે બે, અમારાં બે’ પહેલાં તો “અમે બે અમારાં ડઝન” સૂત્ર લાખો લોકો સાર્થક કરી ચૂક્યા હતા.
વધુ વસ્તી દર વખતે આપત્તિ ના બને, જો એ વસ્તી કેળવાયેલી હોય તો રાષ્ટ્ર માટે સંપત્તિ પણ બની શકે.
।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।
‘લાઈન’ ભવ્ય ભારતનો યશસ્વી ઇતિહાસ છે. ૬૦-૭૦ વર્ષ જીવતા ભારતીયનાં પાંચેક વર્ષ તો લાઈનમાં ઊભા રહેવામાં જ જતાં.
લાઈનમાં ઊભા રહેવાથી સમૂહમાં રહેવાની તક મળતી. આપણે બધાં સરખા છીએ તેવો સમભાવ ઉત્પન્ન થતો. આપણા દુઃખનું પોટલું બીજાના દુઃખના પોટલા કરતાં નાનું છે તેવું આશ્વાસન મળતું, આપણો વારો આવશે તેવી સતત અનુભવાતી લાગણીને કારણે વ્યક્તિ આશાવાદી બનતો, લાઈનમાં ઊભા રહેવાથી મોટો લાભ ‘ધીરજવાન’ બનવાનો થતો. માણસ ગમે તેટલો અધિરીયો, ઉતાવળો કે રઘવાયો હોય પણ લાઈન તેને ધીરજવાન બનાવી દેતી. તમે ગમે તેટલા ધમપછાડા કરો જ્યાં સુધી તમારો વારો ના આવે ત્યાં સુધી તમારે લાઈનમાં જ ઊભા રહેવાનું છે – એ મંત્ર દરેકને કડવી વાસ્તવિકતાનું સતત ભાન કરાવતો. લાઈનમાં ઊભો રહેતી વ્યક્તિને ક્યારેક લાઈન મારવાની સુવર્ણ તક મળી જતી અને ચોકઠું ગોઠવાઈ જાય એવું પણ બનતું. આવી સ્થિતિમાં બે-બે જણનાં માતા-પિતાને લગ્ન માટે પાત્ર શોધવાની મહેનત બચી જતી.
‘લાઈન’ની અનેક વિશેષતાઓ પણ છે. જેમ કે લાઈન ક્યારેય સીધી કે સરખી ના હોય. ભારતીયોની લાઈન ભારતીયોના વ્યક્તિત્વની ઓળખનો મહત્ત્વનો અંશ છે. એક કે બે વ્યક્તિથી શરૂ થયેલી લાઈન પાંચમી કે છઠ્ઠી વ્યક્તિએ તો ફંટાવા લાગે. ભારતમાં સીધી હોય તેને લાઈન કહેવાય જ નહીં. કોઈ ઝરણું કે નદી વહેતી હોય તેમ ભારતમાં ‘લાઈન’ પણ વહે છે. એક સરખી લાઈનમાં આગળ વધવામાં ના મળે રોમાંચ, ના થાય આનંદ કે ના થાય કોઈ અનુભવ! દરેક વ્યક્તિ ભલે નવી લાઈન શરૂ ના કરી શકે, લાઈનને નવો વળાંક તો જરૂર આપી શકે. ઘણી વખત તો લાઈન એ હદે તોડી-મરોડી-ફંટાઈ ગઈ હોય કે તેનું મૂળ ક્યાં છે તેની પણ તમને ખબર ના પડે. બસ, આ છે ભારતીયોની વિશેષતા. જો તમે ભારતમાં થતી જુદી જુદી લાઈનોને સમજી શકો તો ભારતીયોના મન, વિચાર, વલણ અને જિંદગીના સિદ્ધાંતોને સમજી શકો. ‘લાઈન’ એ ભારતીયોની ઓળખનો સૌથી જૂનો અને મહત્ત્વનો અંશ છે, અને જ્યાં સુધી ભારતીયોનો વંશ ચાલશે ત્યાં સુધી આ અંશ પણ જળવાઈ રહેશે.
જો કે જે ‘લાઈનસર’ હોય છે તેને અને જે પહોંચેલા હોય છે તેમને, લાઈનમાં ઊભા રહેવાથી મુક્તિ મળે છે.
ઘણા લોકો જાણે કે લાઈનમાં ઊભા રહેવા જન્મ્યા હોય તો કેટલાક લાઈનમાં ઘૂસવા જ આ પૃથ્વી પર આવ્યા હોય છે. લાંબી લાઈન જોઈને તેઓ સહેજે ગભરાતા કે અકળાતા નથી. આવા લાઈનતોડુઓને ઘૂસણખોરી કરવાનો એવો જબરજસ્ત અનુભવ હોય છે કે તેઓ આ પૃથ્વી પર પોતાના નાના-ભાઈ કે બહેનની લાઈનને ટપીને દુનિયામાં પહેલા આવી ગયા હોય છે. લાઈનમાં ઘૂસણખોરી કરવી એ મોટી કળા છે. એ કળા રાતોરાત હસ્તગત થતી નથી. તેના માટે ખાસ પ્રકારની સજ્જતા, સમયનું પરફેક્ટ ટાઈમિંગ, હિંમત, કુનેહ અને જરૂર પડે દાદાગીરી કરવાની તૈયારી જેવા ગુણ જોઈએ છે. જ્યાં જ્યાં લાઈન હોય ત્યાં ત્યાં લાઈન તોડનારા હોય જ. એ જ રીતે લાગવગ વાપરીને વગર લાઈને પોતાનું કામ કરનારા લાઈનદ્રોહીઓની સંખ્યા પણ મોટી હોય છે. ર૦૦-૩૦૦ માણસો કલાકોથી લાઈનમાં તપતા હોય ત્યાં આ વીઆઈપી બિરાદર નફ્ફટાઈથી પોતાનું કામ કરીને ગર્વભેર વિદાય લે છે. આવા લોકોને ખરેખર તો એક જન્મમાં ૧૦-૧પ વખત, લાઈનમાં ઊભા રાખ્યા સિવાય, આકરી સજા કરવી જોઈએ. ભારતનો વિકાસ રોકવામાં આવા લાઈનદ્રોહીઓનો મોટો ફાળો છે.
અને હા, ભારતમાં બીજી એક જબરજસ્ત લાઈન છે એ તો આપણે ભૂલી જ ગયા. એ છે પાઈપલાઈન. ભારતમાં થતાં કે થનારાં ૯૦ ટકા કાર્યો પાઈપલાઈનમાં હોય છે. કોઈ વ્યક્તિ સરકારી ઓફિસમાં જઈને પોતાના કામ વિશે પૂછશે કે તરત જવાબ મળશેઃ ‘પાઈપલાઈન’માં છે. થોડા દિવસમાં થઈ જશે.
દસ-બાર મહિના પછી એ વ્યક્તિ પુનઃ સરકારી ઓફિસમાં જઈને આ પ્રશ્ન દોહરાવશેઃ મારૂં કામ ક્યાં પહોંચ્યું?, જવાબ મળશેઃ કહ્યું ને ભાઈ, ‘પાઈપલાઈન’માં છે – થઈ જશે.
આ ‘પાઈપલાઈન’ની પાઈપ કેટલી લાંબી છે એ આજ સુધી કોઈ જાણી શક્યું નથી. કદાચ એ ‘પાઈપ’ અનંત છે. જન્મો જન્મથી જેમ ભારતમાં લાઈન ચાલે છે એ જ રીતે આ ‘પાઈપલાઈન’ પણ ચાલે છે. અમને જ્યારે કોઈ એવો જવાબ આપે છે કે “પાઈપલાઈનમાં છે” ત્યારે અમે અચૂક પૂછીએ છીએઃ મહેરબાની કરીને એ ‘પાઈપલાઈન’ની પાઈપની લંબાઈ કહેશો? આપણને જવાબ ગમે તે મળે, બાકી ભારતમાં ‘પાઈપલાઈન’ એ અગમ-નિગમનો રહસ્યમય આધ્યાત્મિક વિષય છે. એ ક્યારે શરૂ થાય અને ક્યાં પૂર્ણ થાય તેની કોઈને ય ખબર હોતી નથી.
એ જ રીતે ભારતમાં બીજી પણ એક જાણીતી લાઈન છેઃ બિટ્‌વિન્સ ધ લાઈન. બે લાઈનો વચ્ચે ના દેખાતી કે ના કળાતી લાઈન. જે લાઈન ખરેખર મહત્ત્વપૂર્ણ હોય. અખબારોવાળા રોજેરોજ હજારો-લાખો લાઈનમાં કશુંક લખે છે. પરંતુ બે લાઈનો વચ્ચેની જે લાઈન છે (બિટ્‌વિન્સ ધ લાઈન) એમાં જે ના લખાયેલું લખાય છે એ જ સાચું લખાણ હોય છે. જે વાચકોને એ વાંચતાં આવડી જાય છે એ વાચકો ગુમરાહ થતા બચી જાય છે.
।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।
અને એક દિવસ ભારતની પૂર્વ દિશામાં નવી રીતનો સૂરજ ઉગ્યો. એ સૂરજ ‘ઓન લાઈન’નો સંદેશ લાવ્યો. લોકો ફટાફટ ઓન લાઈન થવા લાગ્યા. લાઈનમાં હતા કે નહોતા તે બધા ‘ઓન લાઈન’ની લાઈનમાં ઊભા રહી ગયા. દેશ લાઈનસર થાય એ પહેલાં જ ઓન લાઈન થઈ ગયો.
અપને ખેંતોસે બિછડને કી સજા પાતા હૂં,
અબ મેં રાશન કી કતારો મેં નજર આતા હૂં…
ભારતમાં જૂની લાઈનો તો ચાલું જ રહી, તેમાં એક લાઈન ઉમેરાઈઃ ઓન લાઈન.
નવી પેઢી લાઈનમાં ઊભા રહેતા માતા-પિતા અને વડીલોને જોઈને ખી…ખી…ખી…કરતી દાંત કાઢવા લાગી. જુઓ, આ જૂનવાણીઓને સમય સાથે ચાલતાં નથી આવડતું. ક્યાંય કશે સમય બગાડવાનો જ ના હોય, બધું ઓન લાઈન કરી લેવાનું.
ગઈ કાલે જે લાંબી લાંબી લાઈનમાં ઊભા રહીને થતું હતું, તે આજે મિનિટોમાં ઓન લાઈનમાં થઈ જાય છે.
ધીમે ધીમે લાઈનો આઉટ ઑફ લાઈન થતી જાય છે.
આજની પેઢીની આંગળીનાં ટેરવાં જાણે કે જૂની પેઢીના પગને કહે છેઃ તમે ચિંતા ના કરો, હું બધું સંભાળી લઈશ.
જો કે હવે એની જરૂર નથી કારણ કે હવે ઓન લાઈન આવી ગઈ છે. ભારતના વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ એક વખત કહ્યું હતું કે, “હવે ભારતમાં લોકો સૂઈ જતા નથી, ઓફ લાઈન થઈ જાય છે. એટલે કે જે ‘જાગે છે’ તે ઓન લાઈન છે અને જે સૂતો છે તે ઓફ લાઈન છે.”
તુલસીપત્રઃ
થોડા વર્ષોમાં ભારતીયો ઓન લાઈનના હેવાયા થઈ જશે, પણ તેમને લાઈન વિના તો નહીં જ ચાલે!
કેમ?  અરે ભાઈ, ઓન લાઈન પણ એક જાતની લાઈન જ છે ને!

સૌજન્ય ફેસબુક

This entry was posted in અન્ય બ્લોગ ઉપરથી ગમેલુ. Bookmark the permalink.

2 Responses to લાઈન (એક હળવો નિબંધ) રમેશ તન્ના

  1. Jayantibhai Patel says:

    કોમેન્ટ મૂકવા માટે લાઈન નથી એટલું સારું છે.

    Like

  2. લાઈન ઉપર કેટલી બધી લાઈનો નો લેખ લખાઈ ગયો !

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s